Μερικά ξενοδοχεία και καταλύματα, επιλεγμένες επιχειρήσεις, ο Παπαδιαμάντης, το Κάστρο, οι περιπατητικές διαδρομές, η γαστρονομία και η θάλασσα ως πυλώνες ενός διαφορετικού τουριστικού μοντέλου.

Υπάρχουν στιγμές που η πραγματικότητα ενός τόπου δεν αποτυπώνεται σε στατιστικές, πανηγυρικούς τίτλους και φωτογραφίες από γεμάτα beach bars. Αποτυπώνεται σε όσα θα μπορούσε να είναι, αλλά δεν είναι ακόμη. Σε όσα θα μπορούσε να προσφέρει, αλλά εξακολουθεί να θεωρεί ότι δεν έχουν θέση έξω από το καλοκαίρι.

Και κάπου εκεί, ανάμεσα στις τελευταίες αναχωρήσεις των επισκεπτών, στα ξενοδοχεία που κατεβάζουν ρολά και στις επιχειρήσεις που περιμένουν την επόμενη τουριστική περίοδο, γεννάται ένα ερώτημα: πόσο παράτολμο θα ήταν, άραγε, αν η Σκιάθος επιχειρούσε να λειτουργεί τουριστικά και οικονομικά δώδεκα μήνες τον χρόνο;

Όχι, προφανώς, με όλα τα ξενοδοχεία ανοικτά τον Ιανουάριο. Ούτε με τις επιχειρήσεις να λειτουργούν με το ζόρι, πληρώνοντας λογαριασμούς και μισθούς χωρίς επαρκή πελατεία. Αλλά με ένα οργανωμένο μοντέλο, στο οποίο ορισμένα καταλύματα, ξενοδοχεία, εστιατόρια, καφέ και επιχειρήσεις δραστηριοτήτων θα παρέμεναν ανοικτά, εκ περιτροπής όπου χρειάζεται, δημιουργώντας έναν μικρό αλλά σταθερό πυρήνα τουριστικής δραστηριότητας.

Η Σκιάθος δεν στερείται ομορφιάς τον Νοέμβριο, τον Ιανουάριο ή τον Μάρτιο. Στερείται κυρίως του οργανωμένου λόγου για να την επισκεφθεί κάποιος εκείνη την περίοδο. Και αυτό είναι μια εντελώς διαφορετική συζήτηση.

Η επιτυχία του καλοκαιριού και το κενό των υπόλοιπων μηνών

Η Σκιάθος είναι ισχυρό τουριστικό όνομα, με διεθνή αναγνωρισιμότητα, αεροδρόμιο, φυσικό πλούτο και πολιτιστική κληρονομιά.

Ωστόσο, η οικονομική δραστηριότητα του νησιού εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από ένα περιορισμένο χρονικό διάστημα. Συγκεντρώνουμε μεγάλο μέρος των εσόδων και της απασχόλησης σε λίγους μήνες και στη συνέχεια αποδεχόμαστε σχεδόν ως φυσικό φαινόμενο την απότομη συρρίκνωση της αγοράς.

Είναι πράγματι αδύνατο να προσελκύσουμε επισκέπτες εκτός καλοκαιριού ή μήπως δεν έχουμε επιχειρήσει να διαμορφώσουμε ένα ολοκληρωμένο προϊόν για αυτούς; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη. Οι καιρικές συνθήκες, η ακτοπλοϊκή και αεροπορική συνδεσιμότητα, το λειτουργικό κόστος και η εποχική ζήτηση είναι πραγματικοί περιορισμοί. Δεν εξαφανίζονται με ευχολόγια. Αλλά πραγματικός περιορισμός δεν σημαίνει και απαγορευτική συνθήκη.

Το ζητούμενο δεν είναι να μεταφέρουμε τον Αύγουστο στον Ιανουάριο. Είναι να ανακαλύψουμε ποια Σκιάθος μπορεί να λειτουργήσει τον Ιανουάριο.

Ο Παπαδιαμάντης δεν είναι μόνο για το καλοκαίρι

Η Σκιάθος διαθέτει ένα συγκριτικό πλεονέκτημα που πολλοί προορισμοί θα ήθελαν να έχουν: την πολιτιστική της ταυτότητα. Το Σπίτι-Μουσείο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη δεν είναι απλώς ένα αξιοθέατο ανάμεσα στη θάλασσα και στο επόμενο γεύμα. Είναι σημείο αναφοράς για την ελληνική λογοτεχνία και ένας δυνητικός πυρήνας πολιτιστικού τουρισμού.

Γιατί να μην εξεταστεί ένα οργανωμένο χειμερινό πολιτιστικό πρόγραμμα; Προγραμματισμένες επισκέψεις στο μουσείο, θεματικοί περίπατοι στα σημεία που συνδέονται με τη ζωή και το έργο του Παπαδιαμάντη, λογοτεχνικές εκδηλώσεις, αναγνώσεις διηγημάτων, μικρές ημερίδες και συνεργασίες με σχολεία, πανεπιστήμια, λέσχες ανάγνωσης και πολιτιστικούς φορείς θα μπορούσαν να δημιουργήσουν συγκεκριμένους λόγους επίσκεψης.

Ένα διήμερο αφιερωμένο στον Παπαδιαμάντη θα μπορούσε να συνδυάζει διαμονή, πολιτιστικές επισκέψεις και γαστρονομία. Δεν χρειάζεται να επινοήσουμε κάτι τεχνητό, αλλά να αναδείξουμε όσα ήδη υπάρχουν.

Το Κάστρο, οι διαδρομές και η χειμερινή Σκιάθος

Το Κάστρο έχει ιδιαίτερη ιστορική και φυσική αξία, ενώ έχει γίνει πράγματι πολύ καλή δουλειά ανάδειξης και αποκατάστασης. Αξίζει να ενταχθεί ακόμη περισσότερο στην τουριστική ταυτότητα του νησιού, όχι μόνο ως καλοκαιρινή εκδρομή, αλλά ως μέρος μιας συνολικότερης εμπειρίας ιστορίας και περιπάτου.

Σε θερμοκρασίες της τάξης των 15–20 βαθμών, όταν οι συνθήκες το επιτρέπουν, η περιήγηση μπορεί να είναι πολύ πιο ευχάριστη από μια εξόρμηση κάτω από τον δυνατό ήλιο του Αυγούστου. Δεν πρέπει, ωστόσο, να εξιδανικεύουμε τη χειμερινή εμπειρία. Στην περιοχή του Κάστρου, ορισμένες ημέρες, οι άνεμοι μπορεί να είναι ιδιαίτερα έντονοι. Αυτό δεν είναι λεπτομέρεια που μπορούμε να αγνοήσουμε.

Χρειάζονται ενημέρωση για τις καιρικές συνθήκες, σαφής καθοδήγηση και εναλλακτικές δραστηριότητες όταν η περιήγηση δεν είναι ευχάριστη ή ασφαλής. Η ανάδειξη ενός τόπου δεν σημαίνει ότι παραβλέπουμε τις ιδιαιτερότητές του· σημαίνει ότι μαθαίνουμε να τις διαχειριζόμαστε.

Το ίδιο ισχύει για τα μονοπάτια στο πευκοδάσος, την Ευαγγελίστρια και τις διαδρομές που συνδέουν το φυσικό τοπίο με την ιστορία. Ο επισκέπτης μπορεί να περπατήσει και να γνωρίσει το νησί χωρίς την καλοκαιρινή πολυκοσμία.

Χρειάζεται οργανωμένο σχέδιο: συντήρηση και σήμανση διαδρομών, ψηφιακοί χάρτες, κατάλληλοι συνοδοί όπου απαιτούνται και σαφής ενημέρωση για την ασφάλεια.

Χριστούγεννα στη Σκιάθο: παραφωνία ή ευκαιρία;

Θα μπορούσε κάποιος να υποστηρίξει ότι οι χριστουγεννιάτικες εκδηλώσεις σε ένα νησί που έχει ταυτιστεί με το καλοκαίρι αποτελούν παραφωνία. Η Σκιάθος δεν είναι ορεινό χωριό ούτε προορισμός με χιόνια και σαλέ. Αλλά αυτό σημαίνει ότι δεν μπορεί να αναπτύξει τη δική της εκδοχή των Χριστουγέννων;

Οι εκδηλώσεις του Δήμου μπορούν να αποκτήσουν δυναμική αν συνδεθούν με την αγορά. Πέρα από τη φωταγώγηση ή μια συναυλία, χρειάζεται πρόγραμμα με τοπικά προϊόντα, γεύσεις, μουσική, πολιτισμό και πακέτα διαμονής.

Έτσι δημιουργείται ένα προϊόν που μπορεί να προσελκύσει επισκέπτες από τον Βόλο, τη Θεσσαλονίκη, την Αθήνα και αλλού, ανάλογα με τις συγκοινωνίες. Η εξωστρέφεια απαιτεί στρατηγική, όχι μία μεμονωμένη εκδήλωση.

Αλιευτικός τουρισμός και γαστρονομία: η θάλασσα πέρα από την παραλία

Η Σκιάθος έχει ναυτική παράδοση, αλιευτική δραστηριότητα και άμεση σχέση με τη θάλασσα. Η σχέση αυτή δεν εξαντλείται στις παραλίες, στα σκάφη αναψυχής και στις καλοκαιρινές εκδρομές.

Με την τήρηση του θεσμικού πλαισίου, τις απαιτούμενες άδειες και τις κατάλληλες συνθήκες ασφαλείας, θα μπορούσαν να αναπτυχθούν εμπειρίες αλιευτικού τουρισμού. Ο επισκέπτης θα γνώριζε την καθημερινότητα των επαγγελματιών αλιέων, τις παραδοσιακές τεχνικές και τον τρόπο με τον οποίο η θάλασσα εξακολουθεί να τροφοδοτεί την τοπική οικονομία.

Η δραστηριότητα εξαρτάται από τον καιρό και τις προδιαγραφές των σκαφών. Όπου επιτρέπεται, μπορεί να συνδυάζεται με γαστρονομικές προτάσεις και τοπικά προϊόντα.

Το ίδιο ισχύει για τη γαστρονομία ως αυτοτελή λόγο επίσκεψης. Δεν χρειάζεται να λειτουργούν όλες οι ταβέρνες τον χειμώνα. Θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα δίκτυο επιλεγμένων επιχειρήσεων, με συγκεκριμένες ημέρες και ώρες λειτουργίας, τοπικά μενού και θεματικά γαστρονομικά Σαββατοκύριακα. Ο επισκέπτης δεν χρειάζεται να βρίσκει τα πάντα ανοικτά. Χρειάζεται να γνωρίζει τι είναι ανοικτό, πότε και τι αξίζει να δοκιμάσει.

Το μεγάλο εμπόδιο: το κόστος της χειμερινής λειτουργίας

Υπάρχει, βέβαια, ένας παράγοντας που μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικός: το ενεργειακό κόστος. Ένα ξενοδοχείο που λειτουργεί τον Αύγουστο, με υψηλές πληρότητες, δεν αντιμετωπίζει τις ίδιες οικονομικές συνθήκες με μια επιχείρηση που καλείται να θερμάνει δωμάτια και κοινόχρηστους χώρους τον Ιανουάριο, εξυπηρετώντας πολύ λιγότερους επισκέπτες.

Το κόστος θέρμανσης, η ηλεκτρική ενέργεια, η διαθεσιμότητα προσωπικού, η συντήρηση και τα πάγια έξοδα μπορούν να περιορίσουν σημαντικά ή ακόμη και να εξανεμίσουν το περιθώριο κέρδους. Γι’ αυτό η απόφαση να παραμείνει ανοικτό ένα κατάλυμα δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στην αισιοδοξία για πρόσθετες κρατήσεις.

Χρειάζεται υπολογισμός κόστους ανά κατειλημμένο δωμάτιο. Άλλες επιχειρήσεις μπορεί να αντέχουν συνεχή λειτουργία και άλλες μόνο συγκεκριμένα Σαββατοκύριακα ή τριήμερα.

Ίσως η λύση να βρίσκεται σε ένα σύστημα εκ περιτροπής λειτουργίας, με συντονισμό μεταξύ επιχειρήσεων, ώστε να υπάρχει επαρκής προσφορά χωρίς να επιβαρύνονται όλοι ταυτόχρονα. Παράλληλα, θα μπορούσε να εξεταστεί η ενεργειακή αναβάθμιση των καταλυμάτων, η βελτίωση της θερμομόνωσης και η αξιοποίηση αποδοτικότερων συστημάτων θέρμανσης, καθώς και τυχόν διαθέσιμων χρηματοδοτικών εργαλείων.

Δεν ζητούμε από τους επαγγελματίες να ανοίξουν για να εξυπηρετήσουν μια θεωρητική προσδοκία. Ζητούμε να εξετάσουμε αν μπορούμε να δημιουργήσουμε πραγματική ζήτηση, ικανή να καλύψει τα λειτουργικά έξοδα και να αφήσει εύλογο οικονομικό αποτέλεσμα.

Πόσα θα μπορούσε να κερδίσει η τοπική οικονομία;

Ας περάσουμε στους αριθμούς, όχι ως βεβαιότητες, αλλά ως ενδεικτικά σενάρια. Ας υποθέσουμε ότι επιλεγμένα καταλύματα διαθέτουν συνολικά 150 δωμάτια για 120 ημέρες εκτός της κύριας θερινής περιόδου, με μέση πληρότητα 30% και μέση τιμή 85 ευρώ.

Αυτό αντιστοιχεί σε 5.400 διανυκτερεύσεις δωματίων και περίπου 459.000 ευρώ σε ακαθάριστα έσοδα διαμονής. Με δύο επισκέπτες ανά δωμάτιο, προκύπτουν 10.800 διανυκτερεύσεις επισκεπτών. Αν κάθε επισκέπτης δαπανά επιπλέον 45 ευρώ ημερησίως για εστίαση, καφέ, μετακινήσεις, δραστηριότητες και αγορές, προστίθενται περίπου 486.000 ευρώ.

Συνολικά, το υποθετικό αυτό σενάριο προσεγγίζει τα 945.000 ευρώ άμεσης ακαθάριστης οικονομικής δραστηριότητας.

Δεν μιλάμε για καθαρό κέρδος ούτε για χρήματα που θα παραμείνουν εξ ολοκλήρου στο νησί. Πρόκειται για εκτίμηση δαπάνης επισκεπτών, πριν από λειτουργικά έξοδα, φόρους, προμήθειες και διαρροές της δαπάνης εκτός Σκιάθου. Το ενεργειακό κόστος πρέπει να υπολογιστεί χωριστά για να φανεί η πραγματική απόδοση.

Ας εξετάσουμε ένα μεγαλύτερο σενάριο: 200 δωμάτια, 120 ημέρες, πληρότητα 35% και μέση τιμή 90 ευρώ. Τα ακαθάριστα έσοδα διαμονής θα έφθαναν περίπου τις 756.000 ευρώ. Με περίπου 14.000 διανυκτερεύσεις επισκεπτών και πρόσθετη δαπάνη 50 ευρώ ανά άτομο και ημέρα, η δαπάνη εκτός διαμονής θα μπορούσε να προσεγγίσει τις 700.000 ευρώ. Η συνολική άμεση οικονομική δραστηριότητα θα πλησίαζε, επομένως, τα 1,45 εκατομμύρια ευρώ.

Οι αριθμοί δεν αποτελούν πρόβλεψη, αλλά δείχνουν την πιθανή τάξη μεγέθους. Το όφελος θα αφορούσε επίσης εστίαση, λιανεμπόριο, μεταφορές, παραγωγούς και εργαζομένους.

Από την ιδέα στην πράξη

Το ερώτημα είναι τι μπορεί να γίνει συγκεκριμένα.

Πρώτον, πιλοτικό πρόγραμμα με επιχειρήσεις που θα δηλώνουν πότε μπορούν να εξυπηρετούν επισκέπτες.

Δεύτερον, ενιαίο ημερολόγιο πολιτισμού, περιπάτων, γαστρονομίας και εορταστικών δράσεων.

Τρίτον, στοχευμένη προβολή με συγκεκριμένες ημερομηνίες, τιμές, μεταφορές και δραστηριότητες. Παράλληλα, μια κοινή ψηφιακή σελίδα θα μπορούσε να συγκεντρώνει ωράρια, κρατήσεις, δρομολόγια, διαθέσιμες δραστηριότητες και ενημερώσεις για τον καιρό, ώστε ο επισκέπτης να οργανώνει εύκολα την παραμονή του και υπεύθυνα.

Τέταρτον, συνεργασία Δήμου, επαγγελματικών φορέων, επιχειρήσεων, αλιέων και πολιτιστικών συλλόγων.

Πέμπτον, αξιολόγηση διανυκτερεύσεων, πληροτήτων, δαπάνης, θέσεων εργασίας και λειτουργικού κόστους, ώστε να διορθώνεται το σχέδιο.

Κρίσιμη είναι η πρόσβαση: απαιτείται καταγραφή των αεροπορικών και ακτοπλοϊκών συνδέσεων ανά μήνα και επιλογή ημερομηνιών που επιτρέπουν ένα πρακτικό τριήμερο. Τα πακέτα δεν έχουν νόημα χωρίς εφικτή μετάβαση και επιστροφή.

Η Σκιάθος δεν χρειάζεται να γίνει κάτι άλλο

Ας μην παρεξηγηθούμε. Δεν υποστηρίζω ότι η Σκιάθος πρέπει να χάσει τον εποχικό χαρακτήρα της ούτε ότι ο χειμερινός τουρισμός μπορεί να υποκαταστήσει τα έσοδα του καλοκαιριού. Ούτε ότι η λειτουργία δώδεκα μήνες τον χρόνο είναι συμφέρουσα για κάθε επιχείρηση.

Υποστηρίζω, όμως, ότι η απόσταση ανάμεσα στο «δεν γίνεται» και στο «δεν το έχουμε οργανώσει ακόμη» μπορεί να είναι μεγαλύτερη από όσο φανταζόμαστε.

Η Σκιάθος διαθέτει ήδη τα συστατικά μιας διαφορετικής εμπειρίας: τον Παπαδιαμάντη, το Κάστρο, τη θάλασσα, τα δάση, τις διαδρομές, τη γαστρονομία, την ιστορία και την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της Χώρας. Χρειάζεται να τα συνδέσει και να αποδεχθεί ότι η επιτυχία ενός τουριστικού προορισμού δεν μετριέται αποκλειστικά από το πόσο γεμάτος είναι τον Αύγουστο. Μετριέται και από το πόσο αποτελεσματικά αξιοποιεί τις δυνατότητές του όταν οι επισκέπτες μειώνονται.

Ίσως, τελικά, η πραγματική πρόκληση να μην είναι να κρατήσουμε ολόκληρη τη Σκιάθο ανοικτή τον χειμώνα. Ίσως είναι να πάψουμε να θεωρούμε αυτονόητο ότι πρέπει να την κλείνουμε.

Η Σκιάθος δεν χρειάζεται απαραίτητα περισσότερους επισκέπτες τον Αύγουστο. Ίσως χρειάζεται περισσότερους λόγους για να την επισκέπτεται κανείς τον Νοέμβριο, τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο.

Παράτολμο δεν είναι να δοκιμάσουμε. Παράτολμο θα ήταν να γνωρίζουμε ότι υπάρχει μια δυνατότητα, να μην την εξετάσουμε ποτέ σοβαρά και να συνεχίσουμε να αποκαλούμε φυσιολογική μια οικονομία που για μεγάλο μέρος του χρόνου λειτουργεί με τον διακόπτη στο «off».

Το στοίχημα των δώδεκα μηνών δεν είναι να παρατείνουμε απλώς την τουριστική περίοδο. Είναι να δώσουμε περισσότερη διάρκεια στην οικονομική ζωή του νησιού. Και αυτό αξίζει τουλάχιστον μια σοβαρή προσπάθεια.

(*) Νικόλαος Σαρούκος

Προϊστάμενος Ελέγχου, Επιθεωρήσεων και Τουριστικής Ανάπτυξης Θεσσαλίας
Υπουργείο Τουρισμού
Περιφερειακή Υπηρεσία Τουρισμού Θεσσαλίας