Νέα δεδομένα για την ευθύνη της δημόσιας διοίκησης απέναντι σε ιδιοκτήτες ακινήτων που βρίσκονται κοντά σε ρέματα δημιουργούν δύο αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας. Οι δικαστικές κρίσεις έχουν πανελλαδική σημασία και παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη Μαγνησία, όπου οι καταστροφικές πλημμύρες Daniel και Elias, τον Σεπτέμβριο του 2023, ανέδειξαν σοβαρά ζητήματα αντιπλημμυρικής προστασίας, οριοθέτησης ρεμάτων και πολεοδομικού σχεδιασμού.
Τι αποφάσισε το Συμβούλιο της Επικρατείας
Με τις αποφάσεις 1177/2026 και 1281/2026, το Α΄ Τμήμα του Συμβουλίου της Επικρατείας έκρινε ότι μπορεί να θεμελιωθεί ευθύνη του Δημοσίου, των Δήμων ή των Περιφερειών για ζημιές που προκαλούνται από παράνομες οικοδομικές άδειες και πολεοδομικές πράξεις σε παραρεμάτια ακίνητα. Η κρίσιμη προϋπόθεση αφορά την οριστική οριοθέτηση των ρεμάτων. Σύμφωνα με το δικαστήριο, η έκδοση οικοδομικών αδειών και η τακτοποίηση ιδιοκτησιών σε παραρεμάτιες περιοχές εντός ρυμοτομικού σχεδίου προϋποθέτουν τη νόμιμη οριστική οριοθέτηση του ρέματος. Δείτε εδώ: ΣτΕ Α´ 1177, 1281/2026
Οι προσωρινές οριοθετήσεις που είχαν πραγματοποιηθεί με βάση συγκεκριμένες διατάξεις του Κτιριοδομικού Κανονισμού του 1989 κρίθηκαν ότι στερούνταν της απαιτούμενης νομοθετικής εξουσιοδότησης. Το ΣτΕ δέχθηκε ότι οι σχετικές πολεοδομικές διατάξεις δεν προστατεύουν αποκλειστικά το περιβάλλον και το γενικό συμφέρον, αλλά και τα ατομικά δικαιώματα των ιδιοκτητών. Οι δύο αποφάσεις ανέτρεψαν αντίστοιχες κρίσεις του Διοικητικού Εφετείου Πειραιά, ανοίγοντας τον δρόμο για νέα εξέταση των αποζημιωτικών αξιώσεων.
Πότε μπορεί να ζητηθεί αποζημίωση
Η απόφαση δεν συνεπάγεται ότι κάθε ακίνητο που βρίσκεται κοντά σε ρέμα ή έχει υποστεί πλημμυρικές ζημιές δημιουργεί αυτομάτως δικαίωμα αποζημίωσης. Για να θεμελιωθεί ευθύνη της διοίκησης, πρέπει να εξεταστούν η νομιμότητα των σχετικών πολεοδομικών πράξεων, η ύπαρξη συγκεκριμένης ζημίας και η αιτιώδης σχέση ανάμεσα στην παράνομη πράξη ή παράλειψη και τη ζημία. Η ευθύνη εξετάζεται με βάση τα άρθρα 105 και 106 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα. Συνεπώς, οι αποφάσεις δεν επιδικάζουν γενικευμένα αποζημιώσεις ούτε αφορούν αποκλειστικά φυσικές καταστροφές. Αναγνωρίζουν, ωστόσο, ότι οι παράνομες διοικητικές πράξεις μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να δημιουργήσουν οικονομική υποχρέωση για τον αρμόδιο δημόσιο φορέα.
Γιατί αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για τη Μαγνησία
Η Μαγνησία εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τις συνέπειες των καταστροφικών πλημμυρών του Σεπτεμβρίου 2023, που προκάλεσαν εκτεταμένες ζημιές σε κατοικίες, επιχειρήσεις, δρόμους και δημόσιες υποδομές. Στον Βόλο και την ευρύτερη περιοχή, η συζήτηση για την αντιπλημμυρική προστασία επικεντρώνεται, μεταξύ άλλων, στον Κραυσίδωνα, στον Ξηριά, στον Άναυρο και σε μικρότερα υδατορέματα που διασχίζουν κατοικημένες περιοχές. Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν επίσης οι περιοχές της Αγριάς, των Λεχωνίων και άλλων οικισμών στους πρόποδες του Πηλίου, όπου οι ανθρώπινες παρεμβάσεις στη φυσική απορροή των υδάτων αποτελούν αντικείμενο μελέτης.
Οι δύο αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για το σύνολο της Μαγνησίας, όπου οι καταστροφικές πλημμύρες Daniel και Elias, προκάλεσαν εκτεταμένες ζημιές σε κατοικίες, επιχειρήσεις και περιουσίες πολιτών. Οι καταστροφές αυτές επαναφέρουν στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ερώτημα, εάν υπάρχουν ακίνητα που οικοδομήθηκαν κοντά σε ρέματα χωρίς να έχει προηγηθεί η απαιτούμενη νόμιμη οριοθέτησή τους και εάν συγκεκριμένες πολεοδομικές πράξεις ενδέχεται να θεμελιώνουν ευθύνη της διοίκησης. Η απάντηση προϋποθέτει έλεγχο κάθε περίπτωσης και δεν σημαίνει ότι οι νέες αποφάσεις του ΣτΕ δημιουργούν αυτομάτως δικαίωμα αποζημίωσης για όλους τους πλημμυροπαθείς.
Ποια ερωτήματα ανακύπτουν μετά τις πλημμύρες
Οι αποφάσεις του ΣτΕ καθιστούν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα την εξέταση του πολεοδομικού καθεστώτος ακινήτων που βρίσκονται δίπλα σε ρέματα της Μαγνησίας. Το βασικό ερώτημα είναι εάν υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες εκδόθηκαν οικοδομικές άδειες ή πραγματοποιήθηκαν πολεοδομικές τακτοποιήσεις χωρίς να έχει προηγηθεί η απαιτούμενη νόμιμη οριοθέτηση. Αυτό μπορεί να διαπιστωθεί μόνο μέσα από τον έλεγχο των σχετικών φακέλων, των διοικητικών πράξεων και των οριοθετήσεων.
Δεν έχει διαπιστωθεί ότι συγκεκριμένες άδειες στη Μαγνησία εμπίπτουν στις παρανομίες που εξέτασε το ΣτΕ, ούτε ότι οι νέες αποφάσεις θεμελιώνουν αυτομάτως αποζημιωτικές αξιώσεις για τους πλημμυροπαθείς του Daniel και του Elias. Επιπλέον, οι αποζημιώσεις λόγω παράνομων πολεοδομικών πράξεων αποτελούν διαφορετικό νομικό ζήτημα από τις ενισχύσεις της κρατικής αρωγής για φυσικές καταστροφές.
Η νέα πρόκληση για Δήμους και Περιφέρεια
Πέρα από τις πιθανές αξιώσεις ιδιοκτητών, οι αποφάσεις αναδεικνύουν την ανάγκη αυστηρής τήρησης της πολεοδομικής νομοθεσίας και ολοκληρωμένου σχεδιασμού για την προστασία των ρεμάτων. Για τη Μαγνησία, τρία χρόνια μετά τις καταστροφικές πλημμύρες, το ζήτημα δεν περιορίζεται στην αποκατάσταση των υλικών ζημιών. Αφορά και την ανάγκη να υπάρχει σαφής εικόνα για τα όρια των ρεμάτων, τις επιτρεπόμενες χρήσεις γης και τις ευθύνες των αρμόδιων υπηρεσιών, ώστε ο πολεοδομικός σχεδιασμός να μη δημιουργεί νέους κινδύνους για κατοίκους και περιουσίες.