Η 15η Αυγούστου 1944 στην Αλόννησο | Κείμενο του Γιάννη Αθανασίου | (Το χρονικό της εκτέλεσης, ιστορική αναδρομή)
Η 15η Αυγούστου 1944 ήταν η κορυφαία πράξη ηρωισμού στην ιστορία της Αλοννήσου 2026-08-15 08:11:39
Ήταν η ημέρα κατά την οποία, λίγες μόλις εβδομάδες πριν από την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα, μια γερμανική ένοπλη δύναμη, σύμφωνα με τις τοπικές μαρτυρίες μαζί με Έλληνες συνεργάτες, πραγματοποίησε επιχείρηση στο Παλιό Χωριό, συγκέντρωσε τους άνδρες του οικισμού και οδήγησε στην εκτέλεση εννέα ανθρώπων.
Η επίσημη ιστοσελίδα του Δήμου καταγράφει σήμερα το γεγονός ως «Εκτέλεση 15 Αυγούστου» και αναφέρει ότι οι εκτελεσθέντες θεωρήθηκαν παρτιζάνοι (αντάρτες).
Όμως η ιστορία είναι πολύ βαθύτερη.
Γιατί εκτέλεση στην Αλόννησο;
Η Αλόννησος δεν ήταν ένα άσχετο ή απομονωμένο σημείο για τις δυνάμεις Κατοχής.
Ήδη από το 1941-42 το νησί συμμετείχε σε δίκτυο διαφυγής Συμμάχων προς τη Μικρά Ασία και τη Μέση Ανατολή. Ιστορική πηγή για τα δίκτυα διαφυγής αναφέρει μάλιστα ότι στην Αλόννησο είχε οργανωθεί δίκτυο υπό την ομάδα του έφεδρου αξιωματικού Κουμουνδούρου, με τους φυγάδες να μεταφέρονται με μικρά αλιευτικά ή ιστιοφόρα προς Τσεσμέ και Κουσάντασι.
Η δράση αυτή δεν είναι απλώς οικογενειακή υπόθεση ή τοπική παράδοση.
Τα αρχεία για τους ομήρους της Κατοχής περιλαμβάνουν συγκεκριμένους Αλοννησιώτες.
Ο Ιωάννης Μαντούβαλος, τελώνης στην Αλόννησο, συνελήφθη ήδη από τους Ιταλούς μετά από προδοσία για συμμετοχή στο δίκτυο διαφυγής Συμμάχων. Μετά τη γερμανική κατάληψη της Ιταλίας μεταφέρθηκε σε στρατόπεδα της Γερμανίας και πέθανε στο Ντόρα-Μίτελμπαου.
Ο Παναγιώτης Χρήστου, Αλοννησιώτης ναυτικός, συμμετείχε επίσης στο δίκτυο διαφυγής Συμμάχων. Συνελήφθη τον Δεκέμβριο του 1942 και κατέληξε στα στρατόπεδα Νταχάου, Μπούχενβαλντ, Ντόρα και Μπέργκεν-Μπέλζεν.
Ο Κωνσταντίνος Χρήστου, (ο Κωστάρας) επίσης Αλοννησιώτης ναυτικός, συμμετείχε αρχικά στο δίκτυο διαφυγής και στη συνέχεια στο ΕΛΑΝ, το ναυτικό τμήμα του ΕΛΑΣ. Συνελήφθη στην Αλόννησο την 1η Ιουνίου 1944 και εκτοπίστηκε στη Γερμανία.
Επομένως, όταν φτάνουμε στον Αύγουστο του 1944, η Αλόννησος είχε ήδη ιστορικό αντιστασιακής και αντιστασιακής-ναυτικής δράσης και ήταν ενταγμένη στα δίκτυα που συνέδεαν τις Σποράδες με τη Μέση Ανατολή.
Αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί μπορούσε να αποτελέσει στόχο.
Γιατί στις 15 Αυγούστου;
Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο αποκαλυπτικά στοιχεία.
Η 15η Αυγούστου ήταν η μεγάλη θρησκευτική γιορτή του Παλιού Χωριού. Οι κάτοικοι κατευθύνονταν μαζικά στην εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Η μαρτυρία του γιατρού Κώστα Τσουκανά είναι σαφής: οι κάτοικοι ετοιμάζονταν να πάνε στο πανηγύρι και σχεδόν όλο το χωριό κατέληξε στην εκκλησία. Μετά το τέλος της λειτουργίας χτύπησαν οι καμπάνες και ένας ντελάλης κάλεσε όλους τους άνδρες στην πλατεία, με την απειλή ότι όποιος δεν εμφανιζόταν θα εκτελούνταν.
Αυτό δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί τυχαίο.
Η 15η Αυγούστου προσέφερε στους επιτιθέμενους κάτι που μια οποιαδήποτε άλλη ημέρα δεν θα τους έδινε:
σχεδόν ολόκληρο τον ανδρικό πληθυσμό συγκεντρωμένο σε ένα συγκεκριμένο σημείο.
Δεν χρειάστηκε να ψάξουν σπίτι-σπίτι για να βρουν τους άνδρες.
Τους κάλεσαν ουσιαστικά όλους στην ίδια πλατεία.
Και η απειλή ήταν τέτοια ώστε ακόμη και όποιος κρυβόταν κινδύνευε να εκτελεστεί.
Αυτό θυμίζει τη μέθοδο των κατοχικών «μπλόκων» που εφαρμόζονταν στην ηπειρωτική Ελλάδα: συγκέντρωση του ανδρικού πληθυσμού σε κεντρικό χώρο και στη συνέχεια επιλογή συγκεκριμένων προσώπων με βάση πληροφορίες και καταλόγους.
Δεν σημαίνει ότι η επιχείρηση της Αλοννήσου ήταν τυπικά ένα από τα αστικά «μπλόκα» της Αθήνας. Η μέθοδος όμως παρουσιάζει εντυπωσιακή ομοιότητα.
Η Τραγική ειρωνία
Η πλατεία της εκτέλεσης, η θρυλική «Κοπριά» του τότε «
Πώς ξεγέλασαν τους αγωνιστές παριστάνοντας τους αντάρτες;
Αυτό είναι ένα από τα πιο συγκλονιστικά σημεία της μαρτυρίας.
Οι ένοπλοι δεν εμφανίστηκαν με γερμανικές στολές.
Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Κώστα Τσουκανά, όταν αποβιβάστηκαν στις Σπαρτίνες, διαδόθηκε ότι είχαν φτάσει Έλληνες αντάρτες.
Όμως ο Απόστολος Βλάικος, γνωστός ως «Δάσκαλος», ο οποίος είχε δει τους Γερμανούς στην Κυρά Παναγιά λίγες ημέρες νωρίτερα, προειδοποίησε ότι δεν επρόκειτο για αντάρτες αλλά για Γερμανούς. Παρ` όλα αυτά, η αμφιβολία παρέμεινε.
Η μεταμφίεση είχε προφανή σκοπό:
Να μην προκαλέσει αμέσως πανικό.
Να πλησιάσουν ανθρώπους που πιθανώς θα απέφευγαν έναν γερμανικό στρατιωτικό σχηματισμό.
Να αποσπάσουν πληροφορίες.
Και, κυρίως, να μάθουν ποιοι ήταν οι άνθρωποι της Αντίστασης και ποιοι συμμετείχαν στο ΕΑΜ ή στα δίκτυα διαφυγής.
Ο ίδιος ο Τσουκανάς αποδίδει ευθέως την επιτυχία της παγίδας στο γεγονός ότι οι ένοπλοι παρουσιάστηκαν ως αντάρτες και έτσι έμαθαν ποιοι ήταν οι οργανωτές του ΕΑΜ.
Υπήρχαν συνεργάτες των Γερμανών στην Αλόννησο;
Εδώ πρέπει να είμαστε ακριβείς.
Υπάρχει ισχυρή μαρτυρική ένδειξη ότι υπήρχαν ντόπιοι συνεργάτες.
Ο Τσουκανάς κατονομάζει συγκεκριμένα τον μονόχειρα Φώτη Ψαρό, τον οποίο άνθρωπο που «ξετρύπωνε» τους προς εκτέλεση αντιστασιακούς.
Σύμφωνα με άλλη αφήγηση του Γεωργίου Αθανασίου όπως μεταφράστηκε και παρουσιάστηκε από τον Simon Darragh, μιλά επίσης για τοπικούς συνεργάτες που γνώριζαν ποιοι ήταν οι άνθρωποι της Αντίστασης και υπέδειξαν πρόσωπα στους Γερμανούς.
Επομένως η εικόνα που προκύπτει είναι αυτή:
Γερμανική ένοπλη δύναμη + τοπική πληροφορία και καθοδήγηση.
Δεν έχουμε όμως, από τις πηγές που διαθέτουμε σήμερα, έναν πλήρη κατάλογο των συνεργατών ώστε να μπορούμε ιστορικά να καταλογίσουμε ευθύνη σε συγκεκριμένα πρόσωπα πέρα από όσα αναφέρονται στις μαρτυρίες. Όπως πχ στον μονόχειρα Φώτη Ψαρρό καθώς και σε έναν μονόφθαλμο και έναν ακόμα κουτσό που του έλειπε ολόκληρο το ένα πόδι.
Αυτό είναι σημαντικό.
Η ιστορική μνήμη πρέπει να είναι αυστηρή και να μη μετατρέπεται σε ανεξέλεγκτη κατηγορία.
Ποιος έδωσε τα στοιχεία;
Η σημαντικότερη συγκεκριμένη απάντηση που έχουμε είναι:
ο Φώτης Ψαρός, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Κώστα Τσουκανά.
Δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε με βεβαιότητα πως ο Ψαρός ήταν ο μοναδικός πληροφοριοδότης.
Αντίθετα, η ίδια η διαδικασία δείχνει ότι οι Γερμανοί είχαν συγκεντρώσει πληροφορίες από περισσότερες πηγές.
Για παράδειγμα:
- Ο Θανάσης Ξυδέας αναγνωρίστηκε από προηγούμενη συνάντηση και από την ανοικτή αντιγερμανική του στάση.
- Ο Γεώργιος Μουρίσης θεωρήθηκε ύποπτος επειδή είχε καυχηθεί ότι είχε βυθίσει γερμανικό σκάφος.
- Ο Σμυρναίος θεωρήθηκε σύνδεσμος επειδή είχε εμφανιστεί τόσο στη Σκόπελο όσο και στην Αλόννησο.
- Ο Αγάλλος Αναγνώστου στοχοποιήθηκε, σύμφωνα με τη μαρτυρία, λόγω της δράσης του αδελφού του, ο οποίος μετέφερε Άγγλους στη Μέση Ανατολή.
- Για τους υπόλοιπους ο Τσουκανάς λέει ότι ήταν οργανωμένοι στο τοπικό ΕΑΜ.
Άρα η επιλογή δεν φαίνεται να έγινε από έναν μόνο κατάλογο.
Ήταν συνδυασμός τοπικών πληροφοριών, προηγούμενης δράσης, προσωπικής αναγνώρισης και πληροφοριοδοτών.
Ήταν Γερμανοί ή «γερμανοτσολιάδες»;
Η ασφαλέστερη ιστορική διατύπωση είναι:
Η επιχείρηση ήταν γερμανική, με ελληνική συνεργασία.
Η μαρτυρία του Τσουκανά μιλά για Γερμανούς. Η άλλη μαρτυρία μιλά για Γερμανούς και τοπικούς συνεργάτες.
Δεν έχουμε μέχρι στιγμής τεκμήριο που να μας επιτρέπει να πούμε ότι επρόκειτο συγκεκριμένα για μονάδα των Ταγμάτων Ασφαλείας, όπως συνέβαινε στα μεγάλα μπλόκα της Αθήνας.
Γι` αυτό ο όρος «γερμανοτσολιάδες» θα ήταν υπερβολικά συγκεκριμένος αν χρησιμοποιηθεί ως ιστορικό γεγονός.
Το σωστότερο είναι:
«Γερμανική δύναμη κατοχής, με τη συνδρομή Ελλήνων συνεργατών και πληροφοριοδοτών».
Γιατί εκτελέστηκαν εννέα;
Εδώ υπάρχει μια πολύ ενδιαφέρουσα αντίφαση στις μεταγενέστερες περιγραφές.
Η συνοπτική δημοτική αφήγηση μιλά για δέκα άνδρες και εννέα νεκρούς, με έναν να διαφεύγει.
Η λεπτομερέστερη μαρτυρία του Τσουκανά όμως επιτρέπει να ανασυστήσουμε διαφορετικά την εικόνα:
έντεκα άνδρες φαίνεται ότι βρέθηκαν αρχικά δεμένοι ή υπό άμεση απειλή εκτέλεσης, από τους οποίους οι εννέα τελικά εκτελέστηκαν και δύο αφέθηκαν ελεύθεροι.
Οι δύο περιπτώσεις είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικές.
Ο Τσουκανάς
Σύμφωνα με την αφήγηση, ο πατέρας του αφηγητή είχε μεγάλο καΐκι που είχε παραχωρηθεί στις γερμανικές αρχές. Αυτό χρησιμοποιήθηκε ως επιχείρημα προς τον Γερμανό επικεφαλής και τελικά διατάχθηκε να λυθεί και να απομακρυνθεί.
Ο Απόστολος Βλάικος
Η περίπτωση του Βλάικου είναι ακόμη πιο αποκαλυπτική.
Ο ίδιος είχε αναγνωριστεί ως ύποπτος, καθώς υπήρχε η υποψία ότι είχε επαφές με οργάνωση που φυγάδευε Άγγλους.
Ο διερμηνέας όμως παρενέβη και άκουσε την υπεράσπιση ότι ο Βλάικος συνεργαζόταν με τις γερμανικές αρχές για τη συλλογή και αποστολή ρετσινιού στη Χαλκίδα.
Τελικά λύθηκε, μεταφέρθηκε προς την παραλία και αφέθηκε ελεύθερος.
Επομένως οι δύο περιπτώσεις δείχνουν ότι η εκτέλεση δεν ήταν ένας αυτοματοποιημένος μηχανισμός όπου όλοι όσοι είχαν συγκεντρωθεί θα σκοτώνονταν.
Υπήρχε διαδικασία επιλογής.
Και αυτό ενισχύει την υπόθεση ότι οι εκτελεσθέντες είχαν στοχοποιηθεί για συγκεκριμένους λόγους.
Και ο Θανάσης Ξυδέας;
Ο Ξυδέας αποτελεί ξεχωριστή περίπτωση.
Σύμφωνα με τη μαρτυρία, ενώ βρισκόταν δεμένος με τους υπόλοιπους, μια σφαίρα έκοψε το σχοινί. Έπεσε από το σημείο, τραυματισμένος στο στήθος, και προσπάθησε να διαφύγει.
Στην άλλη αφήγηση που μου παρέθεσες, αναφέρεται ότι γερμανικό πολυβόλο από την απέναντι θέση του Παλιόμυλου τον πυροβόλησε.
Ο Ξυδέας κατάφερε να φτάσει στη Λάκκα, όπου οι γυναίκες του χωριού τού έδωσαν νερό, αλλά τελικά υπέκυψε στα τραύματά του.
Έτσι προκύπτει ένα σημαντικό ιστορικό ζήτημα:
Δεν ήταν απλώς «ο ένας που γλίτωσε». Ήταν ένας από τους εννέα που τελικά έχασαν τη ζωή τους.
Η αρχική δημοτική σύνοψη φαίνεται να συμπυκνώνει υπερβολικά το γεγονός.
Ο δέκατος που ξέφυγε από τον θάνατο
Υπάρχει όμως και ένας ακόμη άνθρωπος που πρέπει να προστεθεί στην ιστορία της 15ης Αυγούστου 1944.
Ο Γιάννης Αθανασίου, ο δέκατος.
Η μαρτυρία αυτή δεν προέρχεται από μια απλή μεταγενέστερη αναφορά. Έχει καταγραφεί σε ειδικό κείμενο του Κυριάκου Αθανασίου, ο οποίος αφιέρωσε το 2022 ολόκληρη την αφήγησή του στον «δέκατο της Αλοννήσου».
Σύμφωνα με την αφήγηση, ο Γιάννης Αθανασίου ήταν τότε ένα νεαρό παλικάρι περίπου 20–21 ετών. Εκείνο το πρωινό του Δεκαπενταύγουστου βρέθηκε μαζί με τους υπόλοιπους άνδρες του χωριού στην πλατεία του Παλιού Χωριού.
Οι Γερμανοί είχαν συγκεντρώσει τους άνδρες και, σύμφωνα με την αφήγηση, ο διοικητής της Βέρμαχτ διέταξε να ξεχωρίσουν περίπου 10–12 από αυτούς. Ανάμεσά τους ήταν και ο νεαρός Γιάννης.
Οι υπόλοιποι, σύμφωνα με την ίδια πηγή, δεν φαίνεται να είχαν αντιληφθεί ακόμη τι επρόκειτο να συμβεί. Είχαν ακούσει ότι τους συγκέντρωσαν για να εργαστούν για τους Γερμανούς ή κάποια παρόμοια δικαιολογία.
Ο Γιάννης όμως δεν πείστηκε.
Κοίταξε γύρω του.
Ήξερε το τοπίο. Ήξερε τα μονοπάτια, τις χαράδρες και τα ρουμάνια της περιοχής.
Και μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα πήρε την απόφαση που του έσωσε τη ζωή.
Έτρεξε.
Άρχισε να κατηφορίζει προς το.ρεμμα και στη συνέχεια κατρακύλησε στον απότομο γκρεμό, κατευθυνόμενος προς τον Μικρό Μουρτιά. Η επιλογή της διαδρομής δεν ήταν τυχαία. Το χωράφι που μεσολαβούσε ανάμεσα στην πλατεία και στα ρουμάνια ανήκε στην οικογένειά του και, επομένως, γνώριζε το δύσβατο έδαφος σπιθαμή προς σπιθαμή.
Οι Γερμανοί αιφνιδιάστηκαν.
Άρχισαν να πυροβολούν.
Οι σφαίρες όμως δεν τον πέτυχαν.
Ήταν όλοι οργανωμένοι στο ΕΑΜ;
Όχι. Και αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα.
Η μαρτυρία του Τσουκανά το λέει σχεδόν ρητά.
Οι περισσότεροι, σύμφωνα με τον ίδιο, ήταν οργανωμένοι στο τοπικό ΕΑΜ.
Όμως οι λόγοι για τους οποίους κάποιοι άλλοι στοχοποιήθηκαν ήταν διαφορετικοί.
Ο Ξυδέας φέρεται να είχε εκφράσει ανοικτά την πεποίθηση ότι η Γερμανία κατέρρεε.
Ο Μουρίσης θεωρήθηκε ύποπτος επειδή είχε μιλήσει για βύθιση γερμανικού σκάφους.
Ο Σμυρναίος θεωρήθηκε σύνδεσμος λόγω των μετακινήσεών του μεταξύ Σκοπέλου και Αλοννήσου.
Ο Αγάλλος Αναγνώστου, μάλιστα, αναφέρεται ως ανήλικος και φέρεται να στοχοποιήθηκε εξαιτίας της δράσης του αδελφού του.
Άρα:
ΕΑΜίτης, αντιστασιακός, ύποπτος σύνδεσμος, άνθρωπος που είχε βοηθήσει Συμμάχους, άνθρωπος με αντιγερμανική δράση ή ακόμη και συγγενής αντιστασιακού μπορούσαν να αποτελέσουν διαφορετικές κατηγορίες στόχων.
Πόσοι Αλοννησιώτες ήταν οργανωμένοι στην Αντίσταση;
Εδώ δεν πρέπει να επινοήσουμε αριθμό.
Δεν έχουμε μέχρι σήμερα επαρκές τεκμηριωμένο στοιχείο για να πούμε ότι ήταν 20, 30, 50 ή 100.
Έχουμε όμως πλέον αποδείξεις ότι η δράση ήταν πολύ μεγαλύτερη από την ίδια την εκτέλεση της 15ης Αυγούστου.
Τα Γενικά Αρχεία και οι αρχειακές συλλογές καταγράφουν υλικό σχετικό με την Εθνική Αντίσταση στην Αλόννησο, ενώ ειδικά αρχεία περιλαμβάνουν επιστολές και καταστάσεις εξόριστων ΕΠΟΝιτών από την Αλόννησο.
Αυτό σημαίνει ότι υπήρχε οργανωμένη πολιτική και νεολαιίστικη αντιστασιακή παρουσία, όχι απλώς μεμονωμένες πράξεις ηρωισμού.
Τι άλλο ξέρουμε για την Αντίσταση στην Αλόννησο;
Εδώ ίσως βρίσκεται το σημαντικότερο εύρημα.
Η Αντίσταση στην Αλόννησο δεν αρχίζει στις 15 Αυγούστου 1944.
1. Δίκτυο διαφυγής Συμμάχων
Υπήρχε από τα πρώτα χρόνια της Κατοχής οργανωμένο δίκτυο διαφυγής.
Αλοννησιώτες μετέφεραν Βρετανούς και άλλους Συμμάχους προς τις μικρασιατικές ακτές και τη Μέση Ανατολή.
2. Οι συλλήψεις άρχισαν πολύ πριν από τον Αύγουστο του 1944
Ο Ιωάννης Μαντούβαλος συνελήφθη ήδη από τους Ιταλούς για συμμετοχή στο δίκτυο διαφυγής.
Ο Παναγιώτης Χρήστου συνελήφθη το 1942 για τον ίδιο λόγο και τελικά οδηγήθηκε σε γερμανικά στρατόπεδα.
3. Υπήρχε ΕΛΑΝ
Ο Κωνσταντίνος Χρήστου εντάχθηκε στο ΕΛΑΝ, το ναυτικό τμήμα του ΕΛΑΣ, και συνελήφθη στην Αλόννησο την 1η Ιουνίου 1944.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό.
Δείχνει ότι η Αλόννησος δεν ήταν απλώς ένας σταθμός διέλευσης.
Είχε ανθρώπους που συμμετείχαν σε οργανωμένη αντιστασιακή ναυτική δράση.
4. Υπήρχε ΕΑΜ
Η ίδια η μαρτυρία του Κώστα Τσουκανά αναφέρει τοπική οργάνωση ΕΑΜ και μέλη της.
Και ο Παναγιώτης Τσουκανάς αναφέρεται ρητά ως μέλος του ΕΑΜ.
5. Υπήρχε ΕΠΟΝ
Τα Γενικά Αρχεία καταγράφουν υλικό για εξόριστους ΕΠΟΝίτες της Αλοννήσου, συμπεριλαμβανομένων επιστολών και ονομαστικών καταστάσεων.
Άρα η αντιστασιακή δραστηριότητα είχε και πολιτική και νεολαιίστικη διάσταση.
Υπήρχε γιατρός στην Αλόννησο;
Ναι, έχουμε τη μαρτυρία του Αλοννησιώτη γιατρού Κώστα Τσουκανά, ο οποίος παρουσιάζεται ως αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων και περιγράφει ότι μετά την αποχώρηση των Γερμανών πήγε στους εκτελεσμένους και διαπίστωσε τον θάνατό τους.
Αυτό έχει ιδιαίτερη αξία.
Δεν έχουμε απλώς μια μεταγενέστερη οικογενειακή αφήγηση.
Έχουμε έναν άνθρωπο που δηλώνει ότι ήταν εκεί, είδε τα γεγονότα και εξέτασε τα θύματα μετά την εκτέλεση.
Τελικά, τι συνέβη στην Αλόννησο στις 15 Αυγούστου;
Αν ενώσουμε όλα τα στοιχεία, η πιο συνεκτική εικόνα είναι η εξής:
Οι Γερμανοί είχαν λόγο να γνωρίζουν ότι η Αλόννησος αποτελούσε χώρο αντιστασιακής δραστηριότητας και δικτύων διαφυγής.
Στις 15 Αυγούστου, ημέρα μεγάλης συγκέντρωσης του πληθυσμού στο Παλιό Χωριό, μια γερμανική δύναμη αποβιβάστηκε και αρχικά παρουσιάστηκε ως ελληνικό αντάρτικο τμήμα.
Με αυτόν τον τρόπο πέτυχε να μην προκαλέσει άμεσα μαζική φυγή και να αποκτήσει πληροφορίες.
Όταν τελείωσε η λειτουργία, οι καμπάνες και ο ντελάλης συγκέντρωσαν τους άνδρες στην πλατεία.
Ακολούθησε η διαδικασία επιλογής.
Οι πληροφορίες φαίνεται ότι προέρχονταν από τοπική γνώση, προηγούμενες αντιστασιακές δραστηριότητες και τουλάχιστον έναν κατονομαζόμενο πληροφοριοδότη, τον Φώτη Ψαρό, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Τσουκανά.
Οι άνδρες δέθηκαν.
Κάποιοι εξαιρέθηκαν ή αφέθηκαν ελεύθεροι.
Εννέα τελικά εκτελέστηκαν.
Ο Ξυδέας επιχείρησε να διαφύγει, τραυματίστηκε και τελικά πέθανε.
Παράλληλα κάηκαν σπίτια ανθρώπων που θεωρούνταν μέλη ή υποστηρικτές της Αντίστασης.
Και οι κάτοικοι, τρομοκρατημένοι, εγκατέλειψαν το χωριό και κρύφτηκαν στο δάσος.
Και υπάρχει ένα ακόμη, πολύ σημαντικό συμπέρασμα
Η 15η Αυγούστου δεν ήταν η αρχή της ιστορίας.
Ήταν το αιματηρό αποκορύφωμα μιας αντιστασιακής δραστηριότητας που είχε αρχίσει χρόνια πριν.
Η Αλόννησος είχε:
δίκτυο διαφυγής Συμμάχων → ΕΑΜ → ΕΛΑΝ → ΕΠΟΝ → τοπικά δίκτυα Αντίστασης → συλλήψεις → πληροφοριοδότες → και τελικά την εκτέλεση της 15ης Αυγούστου 1944.
Και υπάρχει κάτι ακόμη που αξίζει να ερευνηθεί πολύ περισσότερο:
Σήμερα γνωρίζουμε ορισμένα ονόματα και ορισμένα γεγονότα, αλλά δεν έχουμε ακόμη γράψει ολόκληρη την ιστορία της Εθνικής Αντίστασης της Αλοννήσου.
Αυτό δεν είναι απλώς μια φράση.
Τα ίδια τα αρχειακά ευρήματα δείχνουν ότι υπάρχουν ακόμη τεκμήρια που δεν έχουν αξιοποιηθεί συστηματικά: ονομαστικές καταστάσεις, επιστολές, φάκελοι αγωνιστών, στοιχεία της ΕΠΟΝ και τεκμήρια για τα δίκτυα διαφυγής.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η απάντηση σε ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα:
Πόσοι ήταν πραγματικά οι Αλοννησιώτες που αντιστάθηκαν; Ποιοι ήταν; Ποιοι συνελήφθησαν; Ποιοι εξορίστηκαν; Ποιοι φυγαγάδευσαν Συμμάχους; Ποιοι ανήκαν στο ΕΑΜ, ποιοι στο ΕΛΑΝ και ποιοι στην ΕΠΟΝ; Και ποιοι συνεργάστηκαν με τους κατακτητές;
Αυτή είναι η έρευνα που λείπει.
Γιατί η Αλόννησος δεν έχει μόνο ένα ηρώο των εννέα νεκρών.
Έχει μια ολόκληρη, ακόμη εν πολλοίς άγραφη, ιστορία Αντίστασης.
Και η πλατεία του Παλιού Χωριού δεν είναι απλώς ένας τόπος όπου κάθε χρόνο γίνεται ένα τρισάγιο.
Είναι ένας τόπος ιστορικού εγκλήματος, αλλά ταυτόχρονα και ένας τόπος όπου αποτυπώνεται η ιστορία της Αντίστασης ενός ολόκληρου νησιού.
Τα σημάδια των σφαιρών στον τοίχο είναι το υλικό ίχνος.
Οι μαρτυρίες του Τσουκανά, του Γεωργίου Αθανασίου και του Κυριάκου Αθανασίου είναι η ανθρώπινη μνήμη.
Τα αρχεία των αγωνιστών και των ομήρων είναι το τρίτο κομμάτι.
Αν ενωθούν και τα τρία, τότε μπορούμε πραγματικά να γράψουμε την ιστορία της Αλοννήσου του 1941-1944 — όχι μόνο την ιστορία μιας εκτέλεσης.
ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ
