Μια από τις συνηθέστερες απορίες όσων συμμετέχουν στη Θεία Λειτουργία και στις ιερές ακολουθίες είναι γιατί ο ορθόδοξος ιερέας στέκεται μπροστά στην Αγία Τράπεζα με την πλάτη προς τον λαό. Την ερώτηση αυτή δέχθηκα πριν λίγες ημέρες μετά από Θεία Λειτουργία,  από ένα ζευγάρι Ρωμαιοκαθολικων που επισκέφθηκαν τον ενοριακό μας ναό. Νιώθουν μου εξέφρασαν πως σαν ιερέας απομακρύνομσι από το εκκλησίασμα. Στην πραγματικότητα τους εξήγησα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.

 

Μια εύλογη απορία που ακούγεται συχνά, ιδιαίτερα από όσους γνωρίζουν τη δυτική λειτουργική παράδοση όπως συνέβη με τους δύο ετερόδοξους. Κι όμως, η εικόνα αυτή κρύβει ένα από τα βαθύτερα νοήματα της ορθόδοξης λατρείας.

 

Κατά τη Θεία Λειτουργία  ή τις άλλες ιερές ακολουθίες ο ιερέας δεν στέκεται απέναντι από το εκκλησίασμα. Στέκεται μαζί του. Ο ίδιος και οι πιστοί έχουν κοινό προσανατολισμό: την Ανατολή, το σύμβολο του Αναστάντος Χριστού και της προσδοκίας της ενδόξου επανόδου Του. Δεν κοιτάζει τον λαό, γιατί ούτε ο λαός συγκεντρώνεται γύρω από τον ιερέα. Όλοι στρέφονται προς τον Κύριο.

 

Ο Όσιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός επισημαίνει:  «προσκυνεῖν τὸν σταυρὸν καὶ κατ` ἀνατο­λὰς ἑστῶτας προσεύχεσθαι» [PG 94, 1301].

Ο Μέγας Βασίλειος: «Πάντες μὲν ὁρῶμεν κατ’ ἀνατολὰς ἐπὶ τῶν προσευχῶν»,

[PG 32, 189C]. 

Όπως έρχονται  και οι Άγιοι Πατέρες και μέσα από τις  Δʹ, ΣΤʹ, Ζʹ Οἰκουμενικὲς Σύνοδοι (ποὺ ἐπικύρωσαν τὸν Ἱερὸ Κανόνα τοῦ Μ. Βασιλείου), επικυρώνουμ το να ευχόμαστε προς την Ανατολή.

 

Ο λειτουργός προπορεύεται του λαού, όχι για να ξεχωρίζει από αυτόν, αλλά για να τον εκφράζει ενώπιον του Θεού. Με τα χέρια υψωμένα προσφέρει την αναίμακτη Θυσία, αναπέμπει τις δεήσεις της Εκκλησίας και γίνεται η φωνή ολόκληρης της ευχαριστιακής σύναξης. Δεν ενεργεί μόνος του ούτε στη θέση του λαού· λειτουργεί μαζί με τον λαό και για τον λαό.

 

Η παράδοση αυτή δεν είναι μια λειτουργική συνήθεια που διατηρήθηκε από το παρελθόν. Εκφράζει τον τρόπο με τον οποίο η Ορθόδοξη Εκκλησία κατανοεί τον εαυτό της. Η Θεία Λειτουργία δεν είναι ένας διάλογος μεταξύ ιερέα και πιστών, αλλά η κοινή πορεία όλων προς τη Βασιλεία του Θεού. Το κέντρο της λατρείας δεν είναι ο λειτουργός, αλλά ο Χριστός.

 

Στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, κυρίως μετά τη Β΄ Σύνοδο του Βατικανού, επικράτησε η τέλεση της Θείας Ευχαριστίας με τον ιερέα στραμμένο προς το εκκλησίασμα (versus populum).

Ο Joseph Ratzinger (ο μετέπειτα Πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ΄) αφιερώνει ένα σημαντκό μέρος του βιβλίου στο ζήτημα του λειτουργικού προσανατολισμού,λέγοντας πως : ο κοινός προσανατολισμός ιερέα και λαού προς την ίδια κατεύθυνση αποτελεί την αρχαιότερη χριστιανική λειτουργική παράδοση, καθώς και η προσευχή της Εκκλησίας απευθύνεται στον Θεό και δεν είναι πρωτίστως διάλογος μεταξύ λειτουργού και εκκλησιάσματος.

 

 Η ορθόδοξη παράδοση, αντίθετα, διατηρεί τον κοινό προσανατολισμό προς την Ανατολή, φανερώνοντας ότι όλοι, κλήρος και λαός, πορεύονται προς τον ίδιο προορισμό.

 

Γι` αυτό και η πλάτη του ιερέα προς το εκκλησίασμα δεν σημαίνει απομάκρυνση ή απομόνωση, ούτε έλλειψη επικοινωνίας. Είναι μια σιωπηλή ομολογία ότι κανείς μέσα στη Θεία Λειτουργία δεν βρίσκεται στο επίκεντρο, παρά μόνο ο Χριστός, προς τον οποίο όλοι στρέφουν το βλέμμα και την καρδιά τους.

 

•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•

 

 

Joseph Ratzinger (Πάπας Βενέδικτος ΙΣΤ΄), The Spirit of the Liturgy (Ignatius Press, 2000).