Στο άξενο και απόκοσμο βορεινό τοπίο του νησιού, αντικρύ στο Κάστρο του βοριά, εκεί όπου αγριεύει το κύμα και μαστιγώνει ανελέητα τους βράχους, σ ένα πλάτωμα του απόκρημνου βράχου του Κουρούπη, βρίσκονται τα ερείπια του" βραχώδη θρόνου" της Παναγίας της Καστριώτισσας ή της Παναγίας στο Καλάμι, όπως την αναφέρει ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, του  μοναστηριού της, που είναι εγκαταλειμμένο  πριν από δυο, σχεδόν, αιώνες. Είναι άγνωστο στους πολλούς και οι επισκέπτες του ελάχιστοι και μεμονωμένοι, μερικοί πιστοί και, ίσως, κάποιοι  ρομαντικοί και " αλαφροϊσκιωτοι", θαυμαστές των ερειπίων , που αναζητούν τα ερείπια ως αντικείμενα, που τους φέρνουν στο νου την αδυσώπητη φθορά της ιστορικής συγκυρίας , τη σκληρότητα της φύσης και του ίδιου του χρόνου ,   σίγουρα όμως είναι τολμηροί. Ο τόπος είναι δυσκολοπλησίαστος και το μοναδικό μονοπάτι, που οδηγεί, από  την παραλία, όπου εκβάλλει το ρέμα " Ντουμάν", είναι στενό,  ανηφορικό, αδιαμόρφωτο, ακόμη κι επικίνδυνο , σε κάποια σημεία, λόγω της χαμηλής βλάστησης, που φυτρώνει στις πτυχές του εδάφους. ( Σήμερα, έχει μετατοπισθεί σ ένα πάτημα στην πλαγιά, εξαιτίας των κατολισθήσεων που προκάλεσε ο Daniel}.

Μέσα από  ένα απόλυτα παπαδιαμαντικό σκηνικό-ήλιος, φώς, αιγιαλός, εχθρικοί βράχοι,  βουνό-αναδύονται τα ερείπια του μοναστηριού. Το κτιριακό συγκρότημα είναι μικρών διαστάσεων αν κρίνει κανείς από τα απομεινάρια του τείχους και ακολουθεί τους κανόνες της εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής στα χρόνια της τουρκοκρατίας, στον ελλαδικό χώρο: Περιορισμένες διαστάσεις( στην περίπτωση της Παναγίας στο Καλάμι, ίσως ο χώρος  του φυσικού τοπίου να επέβαλε τον περιορισμό των διαστάσεων),λιτές μορφές, με στοιχειώδη εξωτερική διακόσμηση, σε αντίθεση με τον εντυπωσιακό , πολλές φορές, εσωτερικό τοιχογραφικό ή ξυλόγλυπτο διάκοσμο. Μέσα στους χώρους της μονής, υπάρχει το καθολικό, που αποτελείται από το Ιερό  Βήμα ,το οποίο είναι πρόσθετο και τον κυρίως ναό. Δεν υπάρχουν ενδείξεις για ύπαρξη νάρθηκα. Τόσο το Ιερό Βήμα όσο κι ένα μικρό κομμάτι του τείχους στη βόρεια πλευρά, είναι στην κυριολεξία," ξεκρέμαστα", ακριβώς στο χείλος ενός απότομου γκρεμού, που καταλήγει στη θάλασσα. Το περιτείχισμα  των άλλων πλευρών, καθώς και οι τοίχοι των κελιών έχουν καταρρεύσει, ενώ από το καθολικό, τον κυρίως, δηλαδή, ναό, διατηρούνται οι περιμετρικοί τοίχοι και μόνον ένα τμήμα της κάλυψης στο Ιερό Βήμα και σε τμήμα της νοτιοανατολικής του πλευράς. Ο ναός ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο του σύνθετου τετρακιόνιου  εγγεγραμμένου σταυροειδούς, ο οποίος χαρακτηρίζει τη σχολή της Κων/πολης, και είναι ο μοναδικός του τύπου αυτού στη Σκιάθο. Στην ανατολική πλευρά του, υπάρχει το τριμερές Ιερό Βήμα, με τρείς κόγχες να διαμορφώνονται εσωτερικά, στο πάχος του τοίχου οι δύο , ενώ η μεσαία εξέχει, ελαφρά, εξωτερικά.

Η ιστορία της Μονής δεν κατοχυρώνεται από γραπτές μαρτυρίες ή άλλες ιστορικές πηγές, έτσι παραμένει άγνωστη η ακριβής χρονολογία της ίδρυσής της. Η επικρατέστερη εκδοχή είναι αυτή , που την τοποθετεί  στην  ύστερη βυζαντινή περίοδο, δηλαδή μεταξύ του 15^ου και 16^ου αι. Υπάρχει και μια άλλη άποψη, η οποία όμως, στηρίζεται  σε αόριστες πληροφορίες, και την τοποθετεί  στον 14^ο αι., με την εγκατάσταση των σκιαθιτών στο  Κάστρο .Η παλαιότερη  γραπτή μαρτυρία, η οποία αναφέρεται στο μνημείο,  βρίσκεται στη διαθήκη της Ουρανίτσας, συζύγου του Χατζή- Κωνσταντή, κτητόρων της μονής του Αγίου Ιωάννη των Πασχαλαίων, που χρονολογείται στο έτος 1728.Επίσης, με αφιερωτήριο έγγραφο του 1764, ο Κωνσταντής, γιος του Μανωλάκη και ανιψιός του παπα-Φραγκούλη, αφιερώνει το μισό νησί του Τσουγκριά, στο μοναστήρι, αναφέροντας"…τ αφιερώνω  την Παναγίαν την Βαγγελίστραν στο Καλάμι" και " …αλλά επειδή εις αυτό το μοναστηράκι είναι ενδεείς και δεν έχουν κανένα εισόδημα εις κυβέρνησίν τους…" Το 1795, με έγγραφο των " προεχόντων" (προυχόντων) της Σκιάθου το " προ χρόνων πολλών έρημον πλέον" μοναστήρι, προσαρτάται στο νεοσύστατο, τότε, μοναστήρι του  Ευαγγελισμού, στη θέση " Αγαλλιανούς ρέμα".

Στο εσωτερικό του ναού , σώζονται οι δύο πεσσοί, στη διαχωριστική ζώνη του κυρίως ναού με το ιερό Βήμα, οι οποίοι, μαζί με τις απέναντι παραστάδες στήριζαν τους θόλους της στέγης .Ο νοτιοανατολικός πεσσός, στο σημείο της ένωσής του με την καμάρα του ιερού Βήματος, επιστέφεται με μαρμάρινο κιονόκρανο, που κοσμείται με επιπεδόγλυφη παράσταση σταυρού σε μετάλλιο. Σίγουρα, είναι σε δεύτερη χρήση και μεταφέρθηκε από παλαιοχριστιανικό ναό , ο οποίος πιθανώς να υπήρχε στη γύρω περιοχή. Σε δεύτερη, επίσης , χρήση  είναι και ένα άλλο κιονόκρανο ,που βρίσκεται στο σωρό των ερειπίων και κοσμείται από φυτικό μοτίβο, καθώς και ο νοτιοανατολικός μαρμάρινος κίονας, ο μοναδικός, που διατηρείται και αποτελείται από τρία τμήματα.

Μετά την κατάρρευση του τρούλου και τμήματος της οροφής, καταστράφηκαν και τα επιχρίσματα, τα οποία, ίσως, να είχαν τοιχογραφίες. Μόνο στην κόγχη της προσκομιδής, εντοπίσθηκαν υπολείμματα τοιχογραφίας , με θέμα την Άκρα Ταπείνωση. Διακρίνονται, αχνά, στην επάνω ζώνη, το δεξιό τμήμα του κορμού του Χριστού και, κάτω, το αριστερό τμήμα της σαρκοφάγου. Σύμφωνα με τον καθηγητή Φραγκούλα, πρόκειται για μια διαφορετική εκδοχή του εικονογραφικού θέματος του : " Άνω Σε εν θρόνω και κάτω εν τάφω", Τροπαρίου του Κανόνα του Μ. Σαββάτου.( Στα παλαιολόγια χρόνια (13^ος- 15^ος αι.) , το έδαφος για τη διαμόρφωση νέων εικονογραφικών θεμάτων , σχετικών με το Πάθος του Χριστού και τη θεία Λειτουργία ήταν γόνιμο. Σημαντική επίδραση είχε ο Κανόνας του Μ. Σαββάτου ). Στο επάνω μέρος της σύνθεσης απεικονίζεται ο Χριστός ένθρονος, ανάμεσα σε δυο σεβίζοντες αγγέλους και την επιγραφή: " Ανω Σε εν θρόνω"και στο κάτω τμήμα, κάτω από τον Χριστό ο Σταυρός, με τα σύμβολα του Πάθους και δεξιά του Σταυρού, η Παναγία και αριστερά ο Ιωάννης , με την επιγραφή:" Κάτω Σε εν τάφω". Ανάμεσά τους η σαρκοφάγος, όπου εναποτέθηκε το σώμα του νεκρού Χριστού. Η παράσταση της  Άκρας  Ταπείνωσης είναι εννοιολογικά ισοδύναμη, εικονογραφικά ανόμοια με το θέμα του Τροπαρίου: " Άνω σε εν θρόνω και κάτω εν τάφω" ,ένας ευφάνταστος συνδυασμός της Άκρας  Ταπείνωσης με την Δέηση.

Οι περιοχές , γύρω από το Κάστρο, δεν έμειναν ανεπηρέαστες από το φανταστικό και λαϊκό υποσυνείδητο των κατοίκων, από τα πολύ παλιά χρόνια κι ένα πλήθος μύθων και θρύλων , πολλοί από τους οποίους υπάρχουν στη Γή, από την αυγή της δημιουργίας της, δημιουργήθηκαν και τις στοίχειωσαν. Επάνω στην ακτή του Κουρούπη, στη θέση των ερειπίων του μοναστηριού, νεράϊδες λευκοφορεμένες, χόρευαν, πατώντας στον αέρα, τα μεσημέρια, ενώ τη νύχτα τα δαιμόνια κυλούσαν πέτρες από τη " σάρρα" στη θάλασσα, θέλοντας να απομακρύνουν τους ψαράδες, οι οποίοι θα τολμούσαν να πλησιάσουν στη βρύση της ακτής. Πολλά δαιμόνια και φαντάσματα της νύχτας , καθώς και οι νεράϊδες της μέρας ακούγονταν, κατά καιρούς,  να γελούν δυνατά, ανάμεσα στα ερείπια της καστροπολιτείας  και μέσα στη ρεματιά… Και από τη θάλασσα, ακουγόταν ο θρήνος της πετρωμένης Φλανδρώς, ( η Φιλανδρώ= αυτή που αγαπάει τον άνδρα της), μιας αρχοντοπούλας, που ο καραβοκύρης άντρας της πήγε να ταξιδέψει και δεν ξαναγύρισε... Με τα χρόνια, αφού στέγνωσαν τα μάτια της, παρακάλεσε τους θεούς της, που ήταν είδωλα, να της κάνουν τη χάρη να γίνει και αυτή είδωλο, βράχος,  πέτρα… κι εκείνοι άκουσαν τα παρακάλια της και  την έκαναν βράχο, ξέρα… με το σχήμα τ ανθρωπινό, που θαλασσοδέρνεται και χτυπά και βογγά απάνω της το κύμα… και η φωνή της , το βογγητό της γίνεται  ένα από το βογγητό της θάλασσας… Και , από τον φοβερό ύφαλο, τον Καλαφάτη, δεν παύει , ημέρα και νύχτα, ν ακούεται, ακούραστος, ακοίμητος ο κρότος της ματσόλας του καλαφάτη, που καλαφατίζει όσα καράβια ξεβράζει το κύμα, κοντά στη δικαιοδοσία του, στο " Καρνάγιο " του.

 Σ ένα πάτημα του χρόνου, όταν " ήρθε η " ώρα " και συναντήθηκαν οι δύο κόσμοι, το κοσμοϊστορικό γεγονός της Γέννησης του Χριστού άλλαξε τον ρου της Ιστορίας. Οι τόποι , που, παλιά , ήταν κατοικίες δράκων και μυθικών πλασμάτων  καθαγιάσθηκαν, έγιναν τόποι ιεροί, ευλογημένοι,  χτίστηκαν Εκκλησίες, μικρά εξωκκλήσια και Μοναστήρια,  που το καθένα του κρύβει πολλά μυστικά και όλα μαζί είναι συνυφασμένα με τη θρησκευτική παράδοση του τόπου και με την ιστορική του μοίρα.

Επάνω σ αυτό το πέτρινο ακρωτήρι, που δεν έχει άλλο αγαθό παρά τη θάλασσα και το φως του ήλιου, κοντά στη βρύση του πουλιού, εκεί  όπου μόνο τα πουλιά μπορούν να πλησιάσουν και να δροσιστούν , εκεί που η  Χαδούλα η Φραγκογιαννού ( η φόνισσα) κάθισε να πιεί νερό, να ξαποστάσει και να πάρει τον ανασασμό της, πηγαίνοντας στον Άι-Σώστη, λίγο πριν τον θάνατό της, στέκεται ακόμη όρθιο το μοναστήρι της Παναγίας της Καστριώτισσας, με τη μισοστεγασμένη , μισοαστέγαστη εκκλησιά του, είναι ο θρόνος της.  Ο τόπος ημέρεψε, ευλογήθηκε κι έγινε ένα μικρό περιβόλι της: Παναγία η Κατευοδώτρα ( δεν έχει ταυτιστεί), Παναγία η Μεγαλομάτα, Παναγία η Πρέκλα, μέσα στα τείχη του Κάστρου, Παναγία η Γλυκοφιλούσα, Παναγία του Καρδάση, Παναγία Ντουμάν, Παναγία η Καστριώτισσα , έξω από τα τείχη, στη γύρω περιοχή.

Ένας τόπος για το πνεύμα, ένα τοπίο για ενόραση, στοχασμό και ρεμβασμό…Άδεια και βουβή η Εκκλησία, ούτε καμπάνα ούτε στασίδια ούτε παπά. Πόσες , αλήθεια, ψυχές ταπεινών μοναχών, που αφιέρωσαν τη ζωή τους στην πνευματική άσκηση και προσευχή και που οι ίσκιοι τους πλανώνται ανάμεσα στους σωρούς των ερειπίων, πόσες ψυχές  " κοπιόντων και πεφορτισμένων", που ζητούσαν καταφύγιο στη Χάρη της, κλείνει μέσα της, πόσες προσευχές, πόσα δάκρυα κατάνυξης, πόσα τάματα… Πόσες ιστορίες κρύβει , πόσα γεγονότα,πόσες μαρτυρίες…  Τόπος παρηγοριάς και προσευχής...  Τόπος παρατημένος στη μοίρα του. Η ερημιά και η απουσία ανθρώπινης φροντίδας το κάνουν να φαντάζει έρημο, ξεχασμένο, με τα κτίρια να ρημάζουν από τον χρόνο. Ερείπιο, που δημιουργεί   στον  επισκέπτη μια  μελαγχολική διάθεση, αφού αποτελεί μια μαρτυρία ενός όλου ,που δεν θα έρθει ποτέ.   Εδώ, σίγουρα μπροστά σ αυτά τα ερείπια, αναδεικνύεται η συνάντηση των ανθρώπων με τον Θεό και ο διάλογος μαζί Του  αποκαλύπτει  μιαν άλλη στάση ζωής, η οποία μαρτυρεί την αξία του προσώπου και το θαύμα της ένσαρκης παρουσίας του Θεού στον κόσμο.

Το μοναστήρι έχει κηρυχθεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο της Σκιάθου με το εξής κείμενο κήρυξης, το οποίο δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 644/2-10-1965/Β.:" Κηρύσσομεν ως ιστορικόν διατηρητέον μνημείον της Σκιάθου τον ηρειπωμένον  ναόν της Ευαγγελιστρίας εις το Κάστρον και παρά την θάλασσαν, μετά λειψάνων τοιχογραφιών". Ωστόσο, μέχρι σήμερα παραμένει ερείπιο, ένα όμως ερείπιο ζωντανό , αφού ακούγεται, ακόμη η ζωή στο φύσημα του αέρα, στο ταξίδι των σύννεφων, στο μοναχικό  κρώξιμο των γλάρων  και ανιχνεύεται στους αριούς και τις αγριελιές, που φυτρώνουν ανάμεσα στις πέτρες των ερειπίων , αλλά  και γοητευτικό, συνάμα, αφού διαθέτει μια αύρα μυστηρίου , που σε αιχμαλωτίζει, σε ελκύει, και, όσο κι αν αυτό ακούγεται περίεργο και αντιφατικό , είναι αληθινό, γιατί έχουν και τα ερείπια την δική τους ζωντάνια και γοητεία.

Βιβλιογραφία:

• Αλεξίου  Αλεξ.: Σκίαθος, "Η αρχιτεκτονική των μεταβυζαντινών μνημείων", Θες/νίκη, 1995, σελ.77-91.
• Μπούρας  Χ. : Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, Αθήνα , 2001.
• ΤΕΕ  Μαγνησίας, "Καταγραφή Μοναστηριών  Σκιάθου, http=//library.teemag.gr, b.pdf PDF , Βάσσα Παρασκευά, Θεολόγος ΑΠΘ, Μαρία Νάνου Θεολόγος ΑΠΘ. Στην επιτόπια καταγραφή συμμετείχε ο Αλεξ. Περιβολάρης, Αρχιτέκτων-Μηχανικός, Σκίαθος, 1996.
• Καραβίδας Β.."Πέντε ανέκδοτα σκιαθίτικα έγγραφα, 1728-1811" , Θεσσαλικό  Ημερολόγιο, τόμος 42, Λάρισσα, 2002, σελ.98 ( υποσημ. 4 και 9), 101, 108.
• Κοντογιαννοπούλου Μ. " Έξι έγγραφα του Κτηματολογίου της Μονής Ευαγγελισμού Σκιάθου, 1747, 1819", Θεσσαλικό Ημερολόγιο, τόμος 29, Λάρισσα, 1996, σελ. 195/199, 202, 204.
• Λασκαρίδης Γ. " Βόρειες Σποράδες, Σκίαθος " Α.Δ. 20 ( 1965) Χρονικά, σελ341-342, σχ.8, πίν. 404β, 405α-β, 406α-γ.
• Φραγκούλας Ιωάν. "Τα χριστιανικά μνημεία της νήσου Σκιάθου", Θεσ/νίκη, 1955, σελ. 18-21, εικ.6-7.
• Φραγκούλας  Ιωάν. "Σκιαθίτικα Α΄, Ιστορία της Σκιάθου, Αθήνα, 1978, σελ.186-189, 221-223, εικ.32-33.
• Παπαδιαμάντης Αλ. "Τα κρούσματα", Άπαντα, τόμος 4, εκδ. Γιοβάνη, επιμέλεια Γ. Βαλέτα, " Η Φόνισσα" τόμος 4, " Τα αγνάντεμα" τόμος 3 , σελ.362.          

Συραϊνώ Εμμ. Κορωνιού- Διονυσίου, Ιστορικός-Αρχαιολόγος

Η Συραϊνώ Εμμ, Κορωνιού-Διονυσίου γεννήθηκε στη Σκιάθο, όπου τελείωσε το Δημοτικό, στη συνέχεια, τελείωσε το Γυμνάσιο στο Βόλο, εσωτερική στο Ελληνογαλλικό σχολείο  Άγιος Ιωσήφ και, ύστερα από εισαγωγικές εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, γράφτηκε στη φιλοσοφική σχολή απο όπου πήρε το πτυχίο του Ιστορικού-Αρχαιολογικού τμήματος. Διορίστηκε, ως φιλόλογος, στη μέση Εκπαίδευση και υπηρέτησε σε σχολεία της Ελλάδας, της τότε Δ. Γερμανίας και στο Αβερώφειο Γυμνάσιο- Λύκειο της Αλεξανδρείας της Αιγύπτου. Μιλάει και γράφει τη Γερμανική και Γαλλική γλώσσα. Για πολλά χρόνια, δραστηριοποιήθηκε στην Ιεραποστολή της Κένυας, όπου δίδασκε εθελοντικά, την Ελληνική γλώσσα στους Ιεροσπουδαστές του Θεολογικού Σεμιναρίου, Μακάριος ο Γ΄, στο Ναϊρόμπι.Έχει συντάξει, μεταξύ άλλων, αρχαιολογικές μελέτες για την εκκλησία της Παναγίας Λιμνιάς, την μητρόπολη της Σκιάθου Τρεις Ιεράρχες, για το εξωκλήσι Παναγία Ντουμάν, για το κοιμητήριο της Σκοπέλου και του Αλμυρού, και για άλλα μνημεία. Η τεκμηριωμένη μελέτης της για τις προτομές του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και Αλέξανδρου Μωραϊτίδη, και του Ηρώου Πεσόντων πολέμου του Δήμου Σκιάθου αξιοποιήθηκαν από το Υπουργείο Πολιτισμού για το χαρακτηρισμό του ως μνημεία ΦΕΚ 4478-30/12/2016.Η μελέτη της για το ιστορικό λιθόστρωτο του οικισμού της Σκιάθου προκάλεσε το χαρακτηρισμό του ως διατηρητέο ΦΕΚ 93-26/5/2016. Στην άρτια και επιστημονικά τεκμηριωμένη μελέτη της για τα μνημεία του κοιμητηρίου της Σκιάθου, στηρίχθηκε η πρόταση κήρυξης των μνημείων ως προστατευόμενα από την Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας, στο Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού, το οποίο με το ΦΕΚ 357/9-10-2013 κήρυξε το νότιο τμήμα του κοιμητηρίου ως Ιστορικό Τόπο.Μελέτες της έχουν δημοσιευτεί σε έγκυρα επιστημονικά περιοδικά.