Η διαδρομή του Στέφανου Ληναίου, που «έφυγε» σε ηλικία 98 ετών, δεν είναι απλώς η πορεία ενός ηθοποιού, είναι η πορεία ενός ανθρώπου που αρνήθηκε να σωπάσει. Από τα πρώτα του βήματα στο θέατρο μέχρι τις πιο σκοτεινές μέρες της δικτατορίας, ο Ληναίος κουβαλούσε πάντα μια βαθιά πίστη ότι η Τέχνη δεν είναι διακόσμηση, αλλά πράξη. Πράξη αντίστασης, πράξη μνήμης, πράξη ευθύνης.
Ήταν παντρεμένος με την επίσης ηθοποιό Έλλη Φωτίου με την οποία απέκτησαν δύο παιδιά, τη Μαργαρίτα, διευθύντρια του Δευτέρου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και τον Αλέξη.
Σε συνέντευξή του το 2018 στο Αθηναϊκό Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, είχε διηγηθεί τη δράση του, τον Αύγουστο του 1967 λίγο μετά την επιβολή της δικτατορίας, όταν με τη σύζυγό του, Έλλη Φωτίου, και με τα διαβατήριά τους που έφεραν το πραγματικό επώνυμό τους (κ. Μυτιληναίος και κ. Μυτιληναίου) αυτοεξορίστηκαν.
«Γυρίσαμε όλα τα Πανεπιστήμια, τάχα ότι δίναμε ένα ρεσιτάλ ποίησης για την ελευθερία, από τον Όμηρο ως τον Σεφέρη και τον Ρίτσο, αλλά όταν τελείωνε το αφιέρωμα μιλάγαμε στους φοιτητές για την κατάσταση στην Ελλάδα», είχε πει ο Στέφανος Ληναίος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Τρία χρόνια αργότερα θα επιστρέψουν και θα φτιάξουν πρώτα το θέατρο ΟΡΒΟ με έναν και μόνο στόχο: να προσπαθήσουν να ανεβάσουν κάποια έργα που θα μιλούσαν με έμμεσο τρόπο για τα τεκταινόμενα, ώστε να αποφύγουν τις απαγορεύσεις. Κάτι που φυσικά δεν έγινε εφικτό. «Στον πρώτο αυτό χρόνο, από τον Οκτώβριο ως και τον Μάρτιο 1970 με 1971, ανεβάσαμε τρία έργα, εκ των οποίων το “Επικίνδυνο φορτίο” του Μουρσελά και το “Λεωφορείο” του Ζακόπουλου τα απαγόρευσαν. Και στη δεύτερη σκηνή, την οποία είχε αναλάβει ο Γιώργος Μιχαηλίδης, παρουσιάσαμε ένα έργο με τον τίτλο “Αυτοψία”, το οποίο ήταν σαφώς αντιδικτατορικό, αλλά μ’ έναν δικό μας τρόπο: κάποιος ηθοποιός διάβαζε ένα κείμενο που έλεγε ότι η Τέχνη είναι για την Τέχνη, η οποία ενδιαφέρει μόνον αυτούς που την καταλαβαίνουν και τέτοια πράγματα, και την ίδια ώρα εμείς μέσα σ’ ένα κελί ήμασταν δεμένοι με γάζες, όπως ήταν ο γύψος του Παπαδόπουλου εκείνη την εποχή. Και σε όλη τη διάρκεια της παράστασης βγάζαμε τις γάζες, ενώ την ίδια στιγμή ο ηθοποιός έλεγε ότι η Τέχνη δεν πρέπει να ασχολείται με τα κοινωνικά κλπ. Και όταν βγάζαμε και την τελευταία γάζα, υψώναμε τα χέρια και βγάζαμε μια κραυγή. Τρεις μέρες κράτησε το έργο, και μετά το απαγορεύσανε. Στο “Λεωφορείο”, στο τέλος του έργου, δείχναμε με το δάχτυλο τον κόσμο και τους λέγαμε “σας πήρανε ό,τι δικό σας είχατε, μπορείτε να το ξαναπάρετε, διεκδικήστε το”. Το απαγόρευσαν κι αυτό», είχε διηγηθεί το 2018 στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Στέφανος Ληναίος, ο οποίος είχε θυμηθεί και άλλες παραστάσεις που απαγορεύτηκαν.
«Στο Θέατρο Άλφα πηγαίνουμε το 1970. Εκεί ανεβάζουμε το “Καληνύχτα Μαργαρίτα”. Το παίζουμε τον πρώτο χρόνο, μετά μας το απαγορεύουνε. Έπειτα, τον Οκτώβριο του 1973, ανεβάζουμε τους “Κλειδοκράτορες” του Μίλαν Κούντερα. Στις 17 Νοεμβρίου του 1973 γίνεται το Πολυτεχνείο. Μας το απαγορεύουν και, ταυτόχρονα, μας κόβουν από την τηλεόραση μια εκπομπή, την οποία μας είχαν επιτρέψει για ένα διάστημα. Εν συνεχεία, μόλις έγινε το Πολυτεχνείο, μετά τις απαγορεύσεις και τις φοβερές ανακρίσεις του μακαρίτη πια, περιβόητου Μάλλιου, μας απαγορεύσανε και τις συζητήσεις που κάναμε με βάση το έργο κάθε Παρασκευή, μετά την παράσταση. Έμεναν, δηλαδή, οι θεατές στην πλατεία και συζητούσαμε τάχα για την αισθητική και τα προβλήματα του έργου, αλλά προχωρούσαμε πολύ πιο βαθιά».
Ο κ. Ληναίος είχε αφηγηθεί κι άλλα περιστατικά από τις δύσκολες εκείνες εποχές. «Θυμάμαι όταν με κάλεσε ο Μάλλιος και με απείλησε. Του είπα “ελάτε να δείτε μια μέρα”. “Όχι, δεν θα ξανακάνεις συζητήσεις”, έλεγε. Επέμενα, “μα ελάτε να δείτε”. “Νομίζεις ότι δεν έχουμε έρθει;”, μου είπε. Θυμάμαι ότι με απείλησε πως “άμα το ξανακάνεις, θα σε στείλω στο Λονδίνο”. Και εγώ του λέω, “Λονδίνο δεν ξαναπάω, προτιμώ να με στείλετε στα Γιούρα”. Είχαμε ένα χιούμορ, μια αίσθηση περίεργη, δεν μπορώ να καταλάβω πού το βρίσκαμε αυτό το κουράγιο. Έτσι περάσαμε κάποιες ηρωικές εποχές, αλλά την εποχή εκείνη καταλαβαίνετε πόσο μας στοίχισε από κάθε πλευρά».
Η συζήτηση είχε περιστραφεί και γύρω από τις ημέρες της εξέγερσης, καθώς και λίγο πριν. «Όταν το 1973 έγινε η εξέγερση, εμείς, η Αλάμπρα και το Βεάκη απέναντι, είμαστε από τα θέατρα όπου ο κόσμος πήγαινε μέσα για να κρυφτεί. Εμείς, όμως, είχαμε ξαναζήσει νωρίτερα αυτή την ιστορία. Πριν μερικούς μήνες, είχε γίνει η περίφημη εξέγερση στην ταράτσα της Νομικής, διεκδικώντας τη μη στράτευση. Διότι τι έκανε η Χούντα; Στράτευε τους φοιτητές, άσχετα με το αν είχαν τελειώσει ή όχι τις σπουδές τους. Έτσι, εκείνοι ανέβηκαν στην ταράτσα της Νομικής και φώναζαν. Έγιναν συλλήψεις, ιστορίες ολόκληρες. Έρχονταν, λοιπόν, τα παιδιά της Νομικής, με επικεφαλής την Ιωάννα Καρυστιάνη, στο θέατρο και με ρωτούσαν: “Μπορούμε να κάνουμε στο θέατρο Άλφα μια συζήτηση”; Και λέω εγώ “ναι”, παρόλο που ήξερα τον κίνδυνο. Όμως είχαμε μάθει τα μυστικά της παρανομίας. Βάλαμε έναν διαχειριστή του θεάτρου να φαίνεται ως επιχειρηματίας κι αυτός νοίκιασε το θέατρο για εκείνη την ημέρα, όχι εγώ. Τουλάχιστον έτσι δεν θα πήγαινα φυλακή. Κι έγινε η συγκέντρωση, μαζεύτηκε κόσμος πολύς, που έφτανε ως έξω την Πατησίων».
«Τις ημέρες του Πολυτεχνείου, από την Τετάρτη που μπήκανε οι φοιτητές μέσα, ως την Πέμπτη και την Παρασκευή που εξοντώθηκαν τα παιδιά, είχαμε συνεχείς επαφές στο φουαγέ του θεάτρου Άλφα. Έγιναν ιστορικές συσκέψεις. Γιατί γινόταν αυτό; Γιατί μέσα στο Πολυτεχνείο υπήρχαν χαφιέδες. Όμως προσέξτε τώρα. Έρχονταν 10 παιδιά του Πολυτεχνείου και συζήταγαν τι να κάνουν. Κι εμείς τους λέγαμε ότι θα σταματήσουμε να παίζουμε παραστάσεις, όπως και έγινε. Δώσαμε ως ηθοποιοί και θιασάρχες εντολή, άλλοι σταματήσανε, άλλοι δεν σταματήσανε. Την άλλη μέρα, λοιπόν, με καλεί το τμήμα και μου λένε “εχτές στο θέατρό σου έγινε αυτό, αυτό κι αυτό”. Θέλω να πω ότι ακόμα και μέσα σε αυτούς τους 10 υπήρχαν χαφιέδες. Το βράδυ της 17ης Νοεμβρίου εμείς και το πλαϊνό θέατρο, το Αλάμπρα, κρύψαμε πάρα πολλούς. Φτάσαμε, όμως, σε ένα σημείο όπου τα καπνογόνα άρχισαν και έμπαιναν μέσα στο θέατρο και κινδυνεύαμε να πνιγούμε. Κι εκεί κάναμε την ηρωική έξοδο, στην κυριολεξία. Βγήκαμε και γλυτώσαμε. Θέλω όμως μια χάρη. Ό,τι γράψετε να το γράψετε στο πληθυντικό. Γιατί η γενιά εκείνη τα έκανε όλα και μέσα σε αυτούς κι εμείς», είχε υπογραμμίσει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο σπουδαίος θεατράνθρωπος.
Πηγή: ΑΠΕ ΜΠΕ
