Στη Σκιάθο, ο τουρισμός δεν είναι απλώς ένας από τους βασικούς πυλώνες της τοπικής οικονομίας. Είναι ο πυλώνας. Είναι η κύρια πηγή εισοδήματος, απασχόλησης και επιχειρηματικής δραστηριότητας. Και ακριβώς γι’ αυτό, ο τρόπος με τον οποίο δομείται και εξελίσσεται δεν αποτελεί μια ουδέτερη πραγματικότητα, αλλά μια κρίσιμη στρατηγική επιλογή.

Τα τελευταία χρόνια – για την ακρίβεια εδώ και δεκαετίες – το νησί έχει διαμορφώσει ένα τουριστικό μοντέλο με έντονα μονοδιάστατα χαρακτηριστικά. Ένα μοντέλο που βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε μία αγορά: αυτή του Ηνωμένου Βασιλείου. Το ερώτημα που προκύπτει δεν είναι αν αυτό το μοντέλο υπήρξε επιτυχημένο. Είναι αν παραμένει βιώσιμο.

Μια αγορά που έγινε… κανόνας

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η βρετανική αγορά στήριξε τη Σκιάθο σε κρίσιμες περιόδους. Δημιούργησε ροές επισκεπτών, έφερε σταθερότητα, επέτρεψε επενδύσεις. Με άλλα λόγια, συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του σημερινού τουριστικού προϊόντος του νησιού.

Σταδιακά όμως, αυτό που ξεκίνησε ως συγκριτικό πλεονέκτημα μετατράπηκε σε σχεδόν αποκλειστική εξάρτηση. Η παρουσία άλλων αγορών περιορίστηκε, η διαφοροποίηση υποχώρησε και το τουριστικό προφίλ της Σκιάθου άρχισε να ταυτίζεται σχεδόν μονοσήμαντα με έναν συγκεκριμένο τύπο επισκέπτη.

Και εδώ ακριβώς εντοπίζεται το πρώτο δομικό ζήτημα: όταν μια αγορά παύει να είναι «μία από τις πολλές» και γίνεται «η κυρίαρχη», τότε παύει να λειτουργεί ως πλεονέκτημα και αρχίζει να λειτουργεί ως ρίσκο.

Η προπώληση κλινών: σταθερότητα ή περιορισμός;

Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη διαμόρφωση έπαιξε η πρακτική της προπώλησης κλινών σε μεγάλους tour operators του εξωτερικού, κυρίως βρετανικούς. Πρόκειται για μια επιλογή που προσφέρει ασφάλεια: εξασφαλισμένη πληρότητα, προβλεψιμότητα εσόδων, μειωμένο επιχειρηματικό ρίσκο.

Ωστόσο, κάθε επιλογή έχει και το τίμημά της.

Η μαζική δέσμευση κλινών για συγκεκριμένες αγορές και πακέτα περιορίζει δραστικά τη διαθεσιμότητα για άλλους επισκέπτες. Περιορίζει την ευελιξία. Περιορίζει – τελικά – την ίδια τη δυνατότητα του προορισμού να εξελιχθεί.

Όταν ένα μεγάλο μέρος του τουριστικού «αποθέματος» έχει ήδη προπωληθεί μήνες πριν, ποιος είναι ο χώρος για νέες αγορές; Ποια είναι η δυνατότητα προσέλκυσης επισκεπτών με διαφορετικά χαρακτηριστικά, διαφορετικά εισοδηματικά επίπεδα, διαφορετικές προσδοκίες;

Η απάντηση είναι προφανής: ελάχιστη.

Η ασφυξία των νέων αγορών

Σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου ο τουρισμός μεταβάλλεται διαρκώς, η διαφοροποίηση δεν είναι πολυτέλεια. Είναι αναγκαιότητα. Νέες αγορές αναδύονται, ταξιδιωτικές τάσεις αλλάζουν, οι επισκέπτες αναζητούν διαφορετικές εμπειρίες.

Κι όμως, στη Σκιάθο, η δυνατότητα αξιοποίησης αυτών των εξελίξεων παραμένει περιορισμένη.

Όχι επειδή το νησί δεν διαθέτει τα χαρακτηριστικά για να προσελκύσει διαφορετικά κοινά. Αντιθέτως: φυσικό περιβάλλον, παραλίες, πολιτισμός, προσβασιμότητα – όλα συνθέτουν ένα προϊόν με ευρεία απήχηση. Το πρόβλημα είναι αλλού. Είναι δομικό.

Όταν η τουριστική περίοδος έχει ήδη «κλειδώσει» σε μεγάλο βαθμό μέσω συμβολαίων και προκαθορισμένων ροών, οι νέες αγορές δεν βρίσκουν χώρο να εισέλθουν. Και όταν δεν βρίσκουν χώρο, δεν αναπτύσσονται. Και όταν δεν αναπτύσσονται, ο προορισμός παραμένει στάσιμος.

Μια εξάρτηση με πολλαπλές διαστάσεις

Η σχεδόν μονοεθνοτική εξάρτηση από μία αγορά δεν είναι μόνο ζήτημα τουριστικής πολιτικής. Είναι ζήτημα ευρύτερης ανθεκτικότητας. Διότι στην πράξη, η «τύχη» της Σκιάθου συνδέεται άμεσα με τις εξελίξεις σε μια άλλη χώρα. Με τις οικονομικές συνθήκες, τις πολιτικές αποφάσεις, τις κοινωνικές τάσεις του Ηνωμένου Βασιλείου.

Τι συμβαίνει σε περίπτωση ύφεσης; Τι συμβαίνει σε περίπτωση αλλαγών στη συναλλαγματική  ισοτιμία; Τι συμβαίνει σε περίπτωση περιορισμών στα ταξίδια ή αλλαγής προτιμήσεων;

Τα τελευταία χρόνια, η διεθνής εμπειρία έχει δείξει ότι τέτοιες μεταβολές δεν είναι θεωρητικά σενάρια. Είναι πραγματικότητα.

Και όταν ένας προορισμός εξαρτάται υπέρμετρα από μία μόνο αγορά, τότε κάθε μεταβολή σε αυτή την αγορά μεταφέρεται σχεδόν αυτούσια στην τοπική οικονομία.

Από τη βεβαιότητα στην ευαλωτότητα

Το παράδοξο είναι εμφανές: ένα μοντέλο που δημιουργήθηκε για να προσφέρει σταθερότητα, καταλήγει να δημιουργεί ευαλωτότητα. Η υπερ-εξάρτηση περιορίζει τα περιθώρια προσαρμογής. Μειώνει την ικανότητα αντίδρασης σε κρίσεις. Καθιστά τον προορισμό λιγότερο ευέλικτο σε έναν κόσμο που αλλάζει γρήγορα. Και τελικά, εγκλωβίζει τη Σκιάθο σε μια λογική που βασίζεται περισσότερο στη διατήρηση του υπάρχοντος παρά στην εξέλιξη.

Υπάρχει εναλλακτική;

Το ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να εγκαταλειφθεί η βρετανική αγορά. Αυτό θα ήταν όχι μόνο αφελές, αλλά και επικίνδυνο. Πρόκειται για μια αγορά με βαθιές ρίζες και σημαντική αξία για το νησί.

Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό: μπορεί η Σκιάθος να πάψει να εξαρτάται αποκλειστικά από αυτήν; Η απάντηση είναι ναι — αλλά όχι αυτόματα.

Απαιτείται στρατηγική διαφοροποίησης. Σταδιακή μείωση της εξάρτησης από τις προπωλήσεις. Ενίσχυση της απευθείας ζήτησης. Στοχευμένη προσέγγιση νέων αγορών. Αναβάθμιση του τουριστικού προϊόντος ώστε να απευθύνεται σε ευρύτερο φάσμα επισκεπτών.

Και κυρίως, απαιτείται μια αλλαγή οπτικής.

Η επόμενη μέρα δεν θα έρθει μόνη της

Αν κάτι δείχνει ξεκάθαρα η διεθνής εμπειρία, είναι ότι οι αλλαγές στον τουρισμό δεν συμβαίνουν αυτόματα. Οι προορισμοί που διαφοροποιούνται, το κάνουν συνειδητά. Με σχέδιο, με συνέπεια και – κυρίως – με τη βούληση να αφήσουν πίσω τους τη «βολική» μονοκαλλιέργεια. Για τη Σκιάθο, το στοίχημα δεν είναι απλώς η προσαρμογή. Είναι η μετάβαση σε ένα μοντέλο που θα αντέχει όχι μόνο στις καλές χρονιές, αλλά και στις δύσκολες.

Το κρίσιμο δίλημμα

Η Σκιάθος βρίσκεται σήμερα μπροστά σε ένα σαφές δίλημμα: θα συνεχίσει να λειτουργεί ως ένας προορισμός που εξυπηρετεί σχεδόν αποκλειστικά μια συγκεκριμένη αγορά ή θα εξελιχθεί σε έναν προορισμό με πολυδιάστατο, ανθεκτικό και ευέλικτο τουριστικό μοντέλο;

Δεν πρόκειται για μια θεωρητική συζήτηση. Πρόκειται για μια επιλογή με άμεσες οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες. Διότι στον σύγχρονο τουρισμό, οι προορισμοί που επιβιώνουν και αναπτύσσονται δεν είναι αυτοί που εξαρτώνται από μία αγορά, αλλά αυτοί που καταφέρνουν να ισορροπούν μεταξύ πολλών.

Η Σκιάθος έχει όλα τα εφόδια για να το πετύχει. Το ερώτημα είναι αν θα επιλέξει να το κάνει.

(*) Ο Νικόλαος Σαρούκος είναι Προϊστάμενος Ελέγχου, 

Eπιθεωρήσεων και Τουριστικής Ανάπτυξης Θεσσαλίας

Υπουργείο Τουρισμού  /  Περιφερειακή Υπηρεσία Τουρισμού Θεσσαλίας