Δοκίμασα έκπληξη από την πληροφορία του παλαιού μου φοιτητή Απόστολου Τζώτζη, ο οποίος με δικαιολογημένη υπερηφάνεια είδε ότι η εργασία του (με τον Ανδρέα Κόκκινο) στο μεταπτυχιακό μάθημα για τις μεταφράσεις του Παπαδιαμάντη -την οποία επεξεργάστηκε περαιτέρω- είχε γίνει βιβλιογραφική παραπομπή στην έκδοση του Δράκουλα από τις εκδ. Κύφαντα με την επιμέλεια της Αρετής Φωτοπούλου (η ακριβής παραπομπή: https://papadiamantis.net/aleksandros-papadiamantis/metafrastiko-ergo/a-p-metafrazon).

Διάβασα με ενδιαφέρον το βιβλίο: Bram Stoker, Δράκουλας [σελίδα τίτλου Ο Πύργος του Δράκουλα], Μετάφραση Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Εισαγωγή-φιλολογική επιμέλεια Αρετή Φωτοπούλου, εκδόσεις Κύφαντα 2025, σελ. 400, που είχε την καλοσύνη να μου στείλει ο εκδότης και θα ήθελα να κάνω ορισμένες παρατηρήσεις.

Αφήνω κατά μέρος την Εισαγωγή που αναφέρεται α) στον Stoker, το γοτθικό μυθιστόρημά του και τον βαμπιρισμό και β) στον μεταφραστή Παπαδιαμάντη και τις εκδοτικές, θεματικές και ερμηνευτικές προσεγγίσεις του συγκεκριμένου έργου από διάφορους μελετητές, παρότι έχω ορισμένες επιφυλάξεις για το εύρος της βιβλιογραφικής ενημέρωσης και τον τρόπο με τον οποίο επιλέγονται και χρησιμοποιούνται οι πηγές, και έρχομαι στο σημαντικό που είναι η έκδοση της παπαδιαμαντικής μετάφρασης.

Σχετικά με την έκδοση διάβασα στο «Σημείωμα της επιμελήτριας» τα εξής: «Δεν έγινε συστηματική αντιβολή της μετάφρασης με το πρωτότυπο κείμενο» […] : Κάναμε όμως βιβλιογραφική έρευνα και λάβαμε υπόψη, εκτός από τις παρατηρήσεις των δύο ανωτέρω μελετητών [Ν.Δ. και Λαμπρινής Τριανταφυλλοπούλου] την αντιβολή των Ανδρέα Κόκκινου και Αποστόλου Τζώτζη [sic!] στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, η οποία επιλύει αρκετά ζητήματα σχετικά με την έκδοση του κειμένου» (σ. 399-400). Το αποτέλεσμα είναι να παρατίθεται το κείμενο του Νέου Άστεως και σε δύο σημεία του Α.Ο.Δ.Ο. μόνο με τις διορθώσεις των προαναφερθέντων σε υποσημείωση, οι οποίες δεν είναι εξαντλητικές (διότι δεν ήταν αυτός ο σκοπός τους), να μην διορθώνονται όμως οι εμφανείς παρατυπώσεις, και να προστίθενται νέα ορθογραφικά σφάλματα, κυρίως όσον αφορά στη στίξη, τα πνεύματα και τους τόνους.

Μια συστηματική αντιβολή (από το πρωτότυπο της συντομευμένης έκδοσης του 1901) θα έδειχνε ότι κάποια δυσκολότερα χωρία θεραπεύονται με τη βοήθεια του αγγλικού πρωτοτύπου. Περιορίζομαι σε μερικά παραδείγματα: 95 ένστικτον: ένστικτον (instinct), 113 εστραφή: εκστραφή (back to), 133 πολύτιμα μπροστά μου: πολύ σιμά μπροστά μου (right under me), 148 αποτελεί: επιτελεί (he is doing), 239 λόγιον Γόδαλμιγγ: λόρδον (lord), 260 χαλούμενα: λαλούμενα (spoken), 285 επίστευσα [ΑΟΔΟ] υπέπτευσα [Νέον Άστυ] (feared), 303 ψυχήν: ζωήν (get the life), 358 ταφρόχρους: τεφρόχρους (ashen grey), 373 ταυτοποιήσουν: τακτοποιήσουν (arrangements were made), 381 κακογράφω: καταγράφω (write).

Επίσης πουθενά δεν δηλώνονται οι παραλείψεις μικρών ή μεγαλύτερων τμημάτων του πρωτοτύπου, καθώς και οι προσθήκες του Παπαδιαμάντη που άλλοτε άπτονται των πεποιθήσεών του και άλλοτε των γενικότερων γνώσεών του περί της κουλτούρας του 19ου αιώνος.

Είναι ευχάριστο που νέοι εκδοτικοί οίκοι παίρνουν το ρίσκο να εκδώσουν παπαδιαμαντικές μεταφράσεις. Με την προϋπόθεση όμως ότι έχουν επαρκή γνώση της βιβλιογραφίας σχετικά με τα εκδοτικά του Παπαδιαμάντη και ειδικότερα με την εκδοτική μεθοδολογία των μεταφράσεων που έχουν αναπτύξει θεωρητικά και εφαρμόσει στην πράξη πολύτεροι μελετητές και πρωτίστως ο Ν.Δ. και η Λαμπρινή Τριανταφυλλοπούλου.

Η αντιβολή, και μάλιστα από την έκδοση που μεταφράζει ο Παπαδιαμάντης, είναι sine qua non, τώρα μάλιστα που τα άλλοτε δυσπρόσιτα κείμενα είναι προσιτά μέσω της ψηφιοποίησης και/ή της επανέκδοσής τους.

Τελειώνοντας θα ήθελα να αναφέρω δειγματοληπτικά κάποιες εκδόσεις που θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως πρότυπα. Αναφέρω δειγματοληπτικά Θ. Δοστογέφσκη, Το έγκλημα και η τιμωρία (επιμ. Ευγενία Μακρυγιάννη, 1992), Georges Ohnet, Ο ιατρός Ραμύ (επιμ. Φώτης Δημητρακόπουλος 2007) και από τις πολλές των Ν. Δ. και Λαμπρινής Τριανταφυλλοπούλου, Χωλλ Κέιν, Ο Μαξιώτης (2003) καθώς και την ανέκδοτη, όσο ζούσε ο Παπαδιαμάντης, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως του Γεωργίου Φιλεϋ (σε φιλολογική επιμέλεια του αείμνηστου Άγγελου Γ. Μαντά).

Γ. Φαρίνου-Μαλαματάρη