Το Τριώδιο και οι σύγχρονες παρανοήσεις του | Γράφει ο π. Παντελεήμων Χούλης
2026-02-02 10:35:48
Από χθες εισήλθαμε στη περίοδο του Τριώδιο, άνοιξε δηλαδή προς λειτουργική χρήση το ομώνυμο βιβλίο που θα χρησιμοποιεί η Εκκλησία μας ως και το Μεγάλο Σάββατο.
Στη συλλογική συνείδηση, συχνά συγχέεται με ένα πολιτισμικό ημερολόγιο και όχι με εκκλησιαστικό χρόνο. Για πολλούς, ταυτίζεται σχεδόν αποκλειστικά με τις Απόκριες, το καρναβάλι, τη μεταμφίεση και την εκτόνωση πριν από τη Σαρακοστή. Έτσι όμως χάνεται η ουσία του: το Τριώδιο δεν είναι «προθάλαμος διασκέδασης», αλλά παιδαγωγία συνειδήσεως.
Η Εκκλησία δεν εγκαινιάζει το Τριώδιο με εορταστικές εκδηλώσεις, αλλά με παραβολή: τον Τελώνη και τον Φαρισαίο. Από την πρώτη κιόλας Κυριακή γίνεται σαφές ότι ο άξονας του Τριωδίου δεν είναι η εξωστρέφεια, αλλά η εσωτερικότητα· όχι η μεταμφίεση, αλλά η αποκάλυψη του προσώπου.
Μετάνοια: αποκάλυψη προσώπου, όχι αλλαγὴ ρόλου
Η πατερική θεολογία δεν κατανοεί τη μετάνοια ως ψυχολογική πίεση ή ηθική καταδίκη. Ο Ιωάννης Χρυσόστομος επιμένει ότι ο Θεός δεν ζητά από τον άνθρωπο να συντριβεί, αλλά να επιστρέψει. Η μετάνοια δεν είναι άρνηση της χαράς, αλλά άρνηση της αυταπάτης.
Σε αυτό το σημείο αποκαλύπτεται η βαθύτερη αντίθεση με το πνεύμα του καρναβαλιού. Το καρναβάλι βασίζεται στη μεταμφίεση, στην προσωρινή ανατροπή ρόλων, στην απόδραση από την προσωπική ευθύνη. Το Τριώδιο, αντίθετα, καλεί τον άνθρωπο να σταθεί χωρίς προσωπείο. Όχι για να ενοχοποιηθεί, αλλά για να ελευθερωθεί.
Νηστεία και Απόκριες: μέτρο ή υπέρβαση;
Ιστορικά, οι Απόκριες συνδέθηκαν με τη σταδιακή αποχή από το κρέας. Ωστόσο, στη σύγχρονη εμπειρία, το νόημα αυτό έχει σχεδόν εκλείψει. Η «αποκριά» δεν βιώνεται ως αποχαιρετισμός μιας συνήθειας, αλλά ως περίοδος υπερβολής.
Ο Βασίλειος ο Μέγας βλέπει τη νηστεία όχι ως διατροφικό κανόνα, αλλά ως παιδεία μέτρου. Η υπέρβαση του μέτρου —είτε με αυστηρότητα είτε με ασυδοσία— δεν θεραπεύει τον άνθρωπο. Στο κοινωνικό πλαίσιο των Αποκριών, η υπερβολή συχνά παρουσιάζεται ως «χαρά», ενώ στην πράξη λειτουργεί ως εκτόνωση χωρίς βάθος.
Το Τριώδιο δεν έρχεται να καταδικάσει τα πολιτισμικά έθιμα, αλλά να αποκαλύψει ότι η χαρά δεν ταυτίζεται με την υπέρβαση κάθε ορίου.
Διασκέδαση, καρναβάλι και χρόνος λήθης
Η σύγχρονη διασκέδαση —και ιδίως το καρναβαλικό της πρόσωπο— λειτουργεί συχνά ως χρόνος λήθης. Λήθη του προσώπου, της σχέσης, της ευθύνης. Ο θόρυβος, η μεταμφίεση, η προσωρινή «αναστολή κανόνων» δημιουργούν την ψευδαίσθηση ελευθερίας, χωρίς όμως να προσφέρουν ανάπαυση.
Το Τριώδιο, αντίθετα, είναι χρόνος μνήμης: μνήμης του εαυτού, της σχέσης με τον άλλον, της ανάγκης για αλήθεια. Δεν αρνείται τη χαρά, αλλά τη μετατοπίζει από τη φυγή στη συνάντηση.
Ο Ισαάκ ο Σύρος τονίζει ότι η αληθινή παρηγοριά γεννιέται εκεί όπου ο άνθρωπος παύει να κρύβεται. Το καρναβάλι καλύπτει· το Τριώδιο αποκαλύπτει. Το ένα προσφέρει ένταση· το άλλο ειρήνη.
Τριώδιο και πολιτισμική σύγχυση
Η σύγχυση μεταξύ Τριωδίου και Αποκριών δεν είναι θεολογικό πρόβλημα, αλλά πολιτισμικό σύμπτωμα. Ο σύγχρονος άνθρωπος δυσκολεύεται να διακρίνει τον εκκλησιαστικό χρόνο από τον χρόνο της κατανάλωσης και του θεάματος. Έτσι, το Τριώδιο μεταφράζεται ως «εκκλησιαστικό πλαίσιο» μέσα στο οποίο χωρούν όλα — ακόμη κι αν αντιστρατεύονται το πνεύμα του.
Η Εκκλησία, όμως, δεν ζητά κατάργηση εθίμων ούτε κοινωνική απομόνωση. Ζητά διάκριση. Να αναρωτηθεί ο άνθρωπος όχι τι επιτρέπεται, αλλά τι τον ωφελεί.
Επίλογος
Το Τριώδιο δεν είναι περίοδος μεταμφίεσης, αλλά απογύμνωσης από τα προσωπεία. Δεν είναι αντίπαλος της χαράς, αλλά της σύγχυσης. Δεν εναντιώνεται στη ζωή, αλλά στην επιφανειακή της κατανάλωση.
Σε έναν κόσμο που μαθαίνει να «ξεχνά» για να αντέχει, το Τριώδιο προτείνει να θυμηθούμε για να ζήσουμε. Όχι πιο έντονα, αλλά πιο αληθινά.
Καλό Τριώδιο!
~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•~•
Πηγές
Ιωάννης Χρυσόστομος, Ομιλία Γ΄ εἰς τὸν Τελώνην καὶ Φαρισαῖον, PG 49, 263–272.
Ιωάννης Χρυσόστομος, Ομιλίαι εἰς τὴν Μετάνοιαν, PG 49, 277–304.
Βασίλειος ο Μέγας, Περὶ νηστείας, Λόγος Α΄, PG 31, 163–176.
Βασίλειος ο Μέγας, Όροι κατὰ πλάτος, Ερώτησις ΙΣΤ΄, PG 31, 1017–1020.
Ισαάκ ο Σύρος, Λόγοι Ασκητικοί, Λόγος ΛΔ΄, έκδ. Bedjan, Paris–Leipzig 1909.
Ισαάκ ο Σύρος, Λόγοι Ασκητικοί, Λόγος ΝΕ΄, όπ. παρ.
ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ
