Ο Άγιος Βασιλέας Νικηφόρος Φωκάς | Γράφει ο π. Παντελεήμων Χούλης
Η ευσεβής αρετή και η πολεμική αναγέννηση του Ρωμαϊκού κράτους 2025-12-11 09:04:27
Ο Νικηφόρος Β΄ Φωκάς, του περιώνυμου γένους των Φωκάδων της Καππαδοκίας, υπήρξε μία από τις πλέον φωτεινές μορφές της μεσορωμαϊκής ιστορίας. Γόνος οικογένειας στρατηγών που από τον 9ο αιώνα είχε αναδειχθεί σε πυλώνα της άμυνας της αυτοκρατορίας, ανατράφηκε μέσα σε μία παράδοση πολεμικής αρετής και βαθιάς ευσέβειας. Η γενεά των Φωκάδων κατέστη φημισμένη τόσο ώστε, κατά τους μεταγενέστερους αιώνες, το όνομά της να μεταφερθεί στην Κρήτη και να αποτελέσει τη ρίζα από την οποία αναδύθηκε ο οίκος των Καλλέργη, ο σημαντικότερος ελληνικός ευγενικός οίκος της περιόδου της Βενετοκρατίας και κατόπιν στη Μάνη με κλάδους της οικογένειας ως και τη Σκιάθο.
Ασκητικός από νεότητα, φίλος των μοναχών και φορέας μιας απόλυτης στρατιωτικής πειθαρχίας, εισήλθε στο στράτευμα ακολουθώντας τα βήματα του πατέρα του Βάρδα και του παππού του Νικηφόρου, αμφότεροι στρατηγοί της Ανατολής. Η φήμη του άρχισε να εξαπλώνεται ήδη πριν τα τριάντα του χρόνια, όταν η πολεμική του ικανότητα τον ανέδειξε σε έναν από τους ικανότερους στρατηγούς του κράτους.
Οι μεγάλες νίκες στην Κρήτη (960–961)
Ανάμεσα στα μεγάλα έργα της ζωής του δεσπόζει η απελευθέρωση της Κρήτης από τους Σαρακηνούς, οι οποίοι επί σχεδόν ενάμιση αιώνα λυμαίνονταν το Αιγαίο. Η επιχείρηση του 960–961 υπήρξε υπόδειγμα στρατηγικής οργάνωσης: ο Νικηφόρος συγκέντρωσε έναν από τους ισχυρότερους στόλους της μεσοβυζαντινής περιόδου, διηύθυνε προσωπικά την απόβαση στο νησί, πολιορκώντας με επιμονή το ισχυρότατο φρούριο του Χάνδακα.
Μετά από πολύμηνη πολιορκία, και αφού οι υπερασπιστές είχαν εξαντληθεί, ο Νικηφόρος διέταξε τη θρυλική τελική έφοδο. Οι πηγές περιγράφουν την είσοδό του στην πόλη ως θρίαμβο που ανακούφισε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο. Η Κρήτη ανακτήθηκε, οι αιχμάλωτοι ελευθερώθηκαν, και το Αιγαίο απαλλάχθηκε από τη μόνιμη απειλή της πειρατείας.
Η νίκη αυτή δεν υπήρξε μόνο στρατιωτικό γεγονός· θεωρήθηκε και βαθύτατα πνευματικό, διότι ο Νικηφόρος απέδιδε τη σωτηρία του στρατού στη χάρη του Θεού και ζούσε ο ίδιος με αυστηρή νηστεία και προσευχή ακόμη και εν μέσω πολιορκιών.
Η βασιλεία του: αρετή, αναδιοργάνωση και προστασία των φτωχών
Μετά την επιτυχημένη εκστρατεία της Κρήτης και σειρά νικών στη Συρία, ο λαός και ο στρατός τον ανήγαγαν αυτοκράτορα το 963. Η βασιλεία του χαρακτηρίστηκε από: αναδιάρθρωση του στρατεύματος,
περιορισμό των αδικιών της αριστοκρατίας εις βάρος των μικροϊδιοκτητών, προστασία των μοναστηριών.
Ο ίδιος παρέμεινε άνθρωπος βαθιάς ταπεινότητας: κοιμόταν στο δάπεδο, νήστευε, ελεούσε τους φτωχούς και απέφευγε τις κοσμικές τιμές. Κάτω απόβτα αυτοκρατορικά του ενδύματα φορούσε μοναχικό μανδύα. Γι’ αυτό και τιμήθηκε ήδη από τους συμχρόνους του ως βασιλεύς θεοφιλής και αγιασμένος.
Το γένος των Φωκά και η συνέχεια στην Κρήτη: η γένεση του οίκου των Καλλέργη
Η οικογένεια Φωκά, ήδη από τον 9ο–10ο αιώνα, κατείχε υψηλές στρατιωτικές θέσεις και επηρέασε βαθιά την αυτοκρατορία. Μετά τον 12ο αιώνα, μέλη του γένους εγκαταστάθηκαν στην Κρήτη κατά την περίοδο της Βενετικής κυριαρχίας. Εκεί, οι Βενετοί ευγενείς, αναγνωρίζοντας την παλαιότητα και την αίγλη του ονόματος, προσέδωσαν στους απογόνους αυτούς τιμητικές διακρίσεις και λατινικούς τίτλους.
Από αυτήν τη μετεγκατάσταση προήλθε ο οίκος των Καλλέργη, το σπουδαιότερο ελληνικό γένος της κρητικής αριστοκρατίας. Οι Καλλέργηδες διατήρησαν όχι μόνο την ιστορική σύνδεση με τους Φωκάδες αλλά και την παράδοση του ονόματος, φέροντας μάλιστα οικοσημία που, κατά την ενετική περίοδο, συνδύαζε βυζαντινά και δυτικά στοιχεία. Το όνομα «Καλλέργης» εμφανίζεται ήδη σε κρητικά έγγραφα του 13ου αιώνα ως διακριτός κλάδος βυζαντινής καταγωγής.
Έτσι, η γενεαλογική συνέχεια από το γένος των Φωκά , στους στρατηγούς της Καππαδοκίας,στην Κωνσταντινούπολη και από εκεί στους Καλλέργηδες της Κρήτης, έπειτα στη Μάνη και σε πολλά μέρη της Ελλάδας με άλλά επώνυμα ως κλαδοι των Καλλέργη, αποτελεί μία από τις ελάχιστες αδιάκοπες γραμμές ελληνικής αριστοκρατικής παρουσίας από τον 10ο έως τον 19ο αιώνα.
Το τέλος και ο εορτασμός της μνήμης του
Ο Νικηφόρος δολοφονήθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 969, μέσα στο παλάτι, θύμα συνωμοσίας. Ο λαός τον περιέβαλε άμεσα με τιμή και ευλάβεια, θεωρώντας τον μάρτυρα εξαιτίας της αρετής του, της ασκητικότητάς του και της δικαιοσύνης που επέδειξε. Η Εκκλησία τον τιμά
- ιδιαιτερα στη Κρήτη- όπως αναφέρεται στον Λαυριωτικό Κώδικα Β 4φ. 133, όπου υπάρχει και πλήρη Ακολουθία του με Κανόνες. Δημοσιεύθηκαν από τον L. Petit στο Byz. Zeitschrift τ. ΙΓ (1904 μ.Χ.) σελ. 398 - 420 και από τον Δημητριεύσκη στο Κίεβο το 1911 μ.Χ.
Στη Σκιάθο η μνήμη του εορτάζεται από μέλη του κλάδο Κοφινά του Οίκου των Καλλέργη.
Ο Άγιος Νικηφόρος ο Φωκάς είναι ένας από τους 10 Ρωμαίους
( Βυζαντινούς) Αυτοκράτορες από σύνολο Αυτοκρατόρων 92 που τιμώνται ως Άγιοι.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
Πηγές
Leo Diaconus, Historiae, ed. C. B. Hase, Bonn, 1828.
Ioannes Skylitzes, Synopsis Historion, ed. I. Thurn, Berlin, 1973.
Actes de Lavra, vol. I, Paris, 1970 (Χρυσόβουλλο Νικηφόρου Β΄ προς τον Όσιο Αθανάσιο, 963).
Vaticanus gr. 1611, Vita Nicephori Phocae (Συμεών Μεταφραστής).
Cronaca di T. Trivan, Cronaca della famiglia Callergi (αναφορά στο χρυσόβουλο των Καλλέργη).
Archivio di Stato di Venezia, Duca di Candia, buste 1–10 (αναφορές στον οίκο των Callergi στην Κρήτη).
George Ostrogorsky, History of the Byzantine State, Oxford, 1969.
Mark Whittow, The Making of Byzantium 600–1025, Berkeley, 1996.
Warren Treadgold, A History of the Byzantine State and Society, Stanford, 1997.
Jean-Claude Cheynet, Pouvoir et contestations à Byzance (963–1210), Paris, 1996.
A. A. Vasiliev, Byzantium and the Arabs, vol. II, Madison, 1968.
D. Tsikritzis, Ο Οίκος των Καλλέργη στην Κρήτη, Ηράκλειο, 2012.
Sp. Lambros, Οι Καλλέργαι, 1898 (ανατύπωση).
https://www.saint.gr/3171/
ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ
